İnformatika, Cədvəl prosessorları

Elektron cədvəldə diaqramlar: oxumaq, diapazon və pay

Diaqramdan qiymətləri oxumağı, uyğun diapazonu seçməyi və dilimin payı ilə naməlum xananı tapmağı öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 4 dəq

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: masanın üstündə notbuk, ekranında cədvəl, rəngli sütunlu və dairəvi diaqram.

Telefonunun parametrlərində yaddaş bölməsini aç. Çox vaxt orada uzun ədəd siyahısı görmürsən, bir rəngli zolaq görürsən: bir hissəsi şəkillər, bir hissəsi tətbiqlər və başqa məlumatlar, bir hissəsi isə boş yerdir. Bir baxışda nəyin çox yer tutduğu aydın olur.

Bu da bir diaqramdır. Eyni məlumatı ədədlərlə cədvələ də yazmaq olardı, amma onda hər ədədi tək-tək oxuyub müqayisə etməli olardın. Elektron cədvəl də belə işləyir: xanalardakı qiymətləri bir neçə kliklə sütunlara, xəttə və ya dairənin dilimlərinə çevirir.

İmtahanda isə iş tərsinə gedir: şəkil sənə verilir, onun arxasındakı ədədləri və xanaları sən tapırsan.

Niyə lazımdır

Diaqramı düzgün oxumaq yalnız dərsdə lazım olmur. Xəbərlərdə, telefonunun ekran vaxtı hesabatında, məktəb layihəsində hər gün qarşına çıxır. Oxun miqyasına baxmayan adam kiçik fərqi böyük sanır.

İmtahanda bu mövzunun tapşırıqları qısa olur, amma tələləri var: bir payı və ya bir istinadı səhv oxusan, bütün hesab sürüşür. Pay düsturunu hər üç istiqamətdə işlədə bilsən, belə suallar bir neçə sətirlik hesaba çevrilir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bu mövzuda diaqramdan qiymətləri oxuyur, onlara uyğun xana diapazonunu müəyyənləşdirirsən. Bəzi tapşırıqlarda düsturların nəticələrini hesablayıb diaqramdakı faizlər vasitəsilə naməlum xananı tapırsan. Düstur başqa xanaya köçürüləndə istinadların dəyişməsini də nəzərə almalısan. Say bölgüsü ilə bir məhsuldan gəliri birləşdirərək ümumi gəliri göstərən diaqramın qiymətlərini hesablamaq da tələb oluna bilər.

Qayda

Diaqram cədvəldəki məlumatın qrafik təsviridir. Sütunlu və zolaqlı diaqram kəmiyyətləri müqayisə etməyə, xətti diaqram isə dəyişməni izləməyə kömək edir. Dairəvi diaqram bütövün hissələrini göstərir.
Verilənlər sırası diaqramda göstərilən əlaqəli qiymətlər qrupudur; cədvəlin sətrindən və ya sütunundan götürülə bilər. Başlıq mövzunu bildirir, legenda rəng və işarələrin mənasını açıqlayır. Oxların adlarını və miqyasını oxu; sütunun qiymətini təkcə görünən hündürlüyünə görə müəyyənləşdirmə.
Diapazon seçərkən qiymətlərin həm özünü, həm də ardıcıllığını yoxla. Məsələn, A2:A4 şaquli, A2:C2 isə üfüqi yerləşən üç xananı əhatə edir. Diaqram qurmaq üçün verilənləri seç, sonra Insert bölməsindən uyğun diaqram növünü götür.
Faiz payı üçün seçilmiş qiymətlərin cəmini $S$ , bir qiyməti $a$ adlandırsaq, $p=\frac{a}{S}\times100$ olar. Buradan $a=\frac{pS}{100}$ , $p>0$ olduqda isə $S=\frac{100a}{p}$ alınır. Dairəvi diaqramda bütün hissələrin faizləri birlikdə $100\%$ edir.
Nisbi istinad düstur köçürüləndə yerini dəyişir: məsələn, bir sətir aşağı köçürülərkən B1 istinadı B2 olur. Əvvəl düsturların nəticələrini, sonra onların cəmdəki paylarını hesabla.
Ümumi gəlir satılan sayın bir məhsuldan gəlirə hasilidir. Say faizlə verilibsə, əvvəl ümumi sayın həmin faizini tap.

Tapşırıqlarda işlənən düsturlar

Öyrənilməli düstur

p=\frac{100x}{S}

$x$ xananın qiyməti, $S$ diaqram üçün götürülmüş qiymətlərin cəmi, $p$ isə həmin xananın faiz payıdır. Düsturu aşağı köçürərkən nisbi istinadların sətir nömrələrini uyğun dəyiş, sonra alınan ifadələri faiz əlaqəsində yerinə yazaraq naməlum xananı hesabla.

Öyrənilməli düstur

S=\frac{100x}{p},\qquad y=\frac{qS}{100}

2 tapşırıqda

$x$ məlum qiymət, $p$ onun faiz payı, $S$ ümumi cəm, $q$ isə axtarılan $y$ qiymətinin faiz payıdır. Əvvəl düsturlarla məlum qiyməti hesabla, faizlərdən istifadə edərək naməlum nəticəni tap və onu verən xana düsturundan başlanğıc qiyməti müəyyən et.

$x$ hesablanmış xana qiyməti, $p$ onun diaqramdakı faiz payı, $S$ qiymətlərin cəmi, $y$ isə $q$ faiz payına uyğun qiymətdir. Məlum xananın köməyi ilə cəmi və axtarılan nəticəni hesabla, sonra bu nəticəni verən vurma düsturundakı naməlum vuruğu tap.

Öyrənilməli düstur

G=\frac{Np}{100}\times v

$N$ satılan məhsulların ümumi sayı, $p$ bir növün say üzrə faiz payı, $v$ həmin növdən bir məhsulun gəliri, $G$ isə bu növün ümumi gəliridir. Hər növ üçün faizdən sayını tapıb diaqramdan oxunan vahid gəlirə vur və nəticələri tələb olunan sıra ilə yerləşdir.

Öyrənilməli qayda

Sütunlu diaqramda hər sütunun hündürlüyü şkala üzrə müəyyən qiyməti göstərir. Şərtdə xanaların sırası saxlandığı üçün sütunlardan oxuduğun qiymətləri hər namizəd diapazondakı ədədlərlə eyni ardıcıllıqda müqayisə et.

Diaqramın arxasındakı ədədlər

Hər sualda ədədi yaz və yoxla. Səhv etsən, həllin addımları görünəcək.

Nümunələr

Diaqramın sütunları ardıcıl olaraq

5

9

7

göstərir. C1:C3 qiymətləri

5;9;7

, A1:C1 qiymətləri isə

2;4;5

olarsa, hansı diapazon uyğundur? Hər üç qiyməti sıra ilə müqayisə etdikdə C1:C3 seçilir.

D1-dəki $=B1*2$ düsturu D2 və D3-ə köçürülüb. B1-də $6$ , B3-də $9$ var. D1:D3 əsasında qurulmuş diaqramda D2-nin payı $40\%$ olarsa, B2-ni tap. D1 və D3 müvafiq olaraq $12$ və $18$ edir. Onların cəmi bütövün $60\%$ -idir: $S=30/0{,}6=50$ . Deməli, $D2=20$ , $B2=20/2=10$ .

Satılan $80$ dəftərin $25\%$ -i qalın üzlüdür. Hər belə dəftərdən gəlir $3$ manatdır. Bu növün gəlir sütunu hansı qiyməti göstərər? Say $80\times25/100=20$ , gəlir isə $20\times3=60$ manatdır.

Tipik səhv

Dilim bütövün beşdə ikisidir, deməli D2 $=40$ . Yaxud: $S=50$ , $D2=20$ , cavab $20$ .

$S=30/0{,}6=50$ , $D2=\frac{40\times50}{100}=20$ , $B2=20/2=10$ . Cavab $10$ -dur.

Diaqramdakı payı xananın qiyməti ilə qarışdırma: dilimin bütövün beşdə ikisi olması xananın qiymətinin $40$ olması demək deyil. Diaqramın say, məbləğ, yoxsa pay göstərdiyini yoxla.

Naməlumu hesablayarkən tələb olunan xanaya qədər davam et: ikinci nümunədə $20$ aralıq nəticədir, sual B2-ni soruşur, cavab isə $10$ -dur.

Özünü yoxla

Diaqramda sütunlar soldan sağa $8$ , $3$ , $6$ qiymətlərini göstərir. A1:A3 xanalarında sıra ilə $3;8;6$ , B1:B3 xanalarında $8;3;6$ , C1:C3 xanalarında isə $8;6;3$ yazılıb. Xanaların sırası saxlanırsa, hansı diapazonu seçməlisən?

C2-də =A2+4 düsturu var və C3, C4 xanalarına köçürülüb. A2-də $3$ , A4-də $5$ yazılıb. C2:C4 əsasında qurulan dairəvi diaqramda C3-ə uyğun dilim bütövün yarısını tutursa, A3-ü tap.

Bir növdən $4$ məhsul, digər növdən $6$ məhsul satılıb. Birinci növün hər məhsulundan gəlir $7$ manat, ikinci növünkündən $3$ manatdır. Hər iki növün birlikdə ümumi gəlirini göstərən sütunun qiymətini tap.

Mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (Rİ)

Digər mövzular

Bütün İnformatika mövzuları

İnformatikaElektron cədvəldə ünvanlar və hesablamalarBu mövzuda diapazonun neçə xana tutduğunu hesablayır, verilmiş başlanğıcdan seçilən xanaların son ünvanını…

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: İnformatika, 9-cu sinif, «Verilənlərin vizuallaşdırılması. Diaqramlar», səh. 54