Coğrafiya, Biosfer. Coğrafi təbəqə
Biosfer, torpaqlar və təbii zonalar: istilik, su və torpaq
Bir ərazinin istiliyinə və suyuna baxıb onun təbii zonasını, torpağını və orada nə becərildiyini tapmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 4 dəqiqə çəkir
Azərbaycanda bir neçə təbii zonanı görmək üçün uzağa getmək lazım deyil. Kür-Araz ovalığında yay isti və qurudur, torpaq bozdur, pambıq sahələri kanallardan gələn su ilə suvarılır. Lənkəranda isə rütubətli yamaclarda çay kolları cərgə-cərgə düzülüb.
Böyük Qafqazda yuxarı qalxdıqca meşə əvvəlcə seyrəlir, sonra tamam bitir. Onun yerini ağacsız çəmənlər tutur və yayda sürülər məhz ora aparılır. Eyni ölkə, amma tamam başqa mənzərələr.
Bu fərqlərin hamısının arxasında iki sual dayanır: burada nə qədər istilik var və nə qədər su? Bu ikisini tutsan, zonanı da, torpağı da, orada nə əkildiyini də ardıcıl çıxara bilərsən.
Niyə lazımdır
Bu mövzu coğrafiyada bir açar kimidir. Hər zonanın bitkisini və torpağını ayrıca əzbərləmək əvəzinə, istilik və rütubətdən başlayıb qalanını məntiqlə tapırsan. Gündəlik həyatda da işə yarayır: niyə pambıq sahəsi suvarılır, niyə yüksək dağda əkin yox, otlaq olur, niyə meşəsi qırılmış yamacda torpaq tez yuyulur.
Testdə zonalar çox vaxt bir-biri ilə müqayisə olunur. Hər zonanın istiliyini və suyunu qaralamada iki sözlə yazmaq vərdişi səhv variantları tez atmağa kömək edir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Təbii zonaları iqliminə, bitkilərinə və yerləşdiyi ərazilərə görə tanıyır, onların ümumi və fərqli əlamətlərini ayırırsan. Azərbaycandakı torpaqları təsərrüfat istifadəsi ilə uyğunlaşdırır, ərazinin təsvirindən torpaq tipini müəyyənləşdirirsən. Buna görə istilik, rütubət, torpaq və bitki örtüyü arasındakı əlaqəni bilməlisən.
Qayda
- Biosfer canlıların yayıldığı sahələri əhatə edir. Ekosistemdə canlılar cansız mühitlə əlaqəlidir: bitkilər üzvi maddə yaradır, heyvanlar qidalanır, parçalayıcılar qalıqları mineral maddələrə çevirir.
- Coğrafi təbəqə hava, su, süxurlar və canlıların qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır. Bütövlük bir komponentdəki dəyişikliyin başqalarına təsiridir; ritmiklik proseslərin dövri təkrarlanmasıdır. Maddə və enerji mübadiləsi komponentləri əlaqələndirir.
- Zonallıq təbiətin ekvatordan qütblərə doğru qanunauyğun dəyişməsidir. Dağlarda hündürlük artdıqca təbii komplekslərin dəyişməsi yüksəklik qurşaqlığı adlanır.
- Torpaq süxurların aşınması və canlıların fəaliyyəti ilə uzun müddətdə yaranır; iqlim və relyef bu prosesə təsir göstərir. Tərkibində mineral hissəciklər, üzvi maddələr, su və hava olur. Humus üzvi qalıqların çevrilməsindən yaranır və münbitliyi artırır.
- Ekvatorial meşələr il boyu isti, rütubətli şəraitdə inkişaf edir; Amazon və Konqo hövzələri səciyyəvi ərazilərdir. Savannalarda rütubətli mövsümü quraq mövsüm əvəzləyir; Orinoko hövzəsində də savannalar var.
- Tayqa iynəyarpaqlı meşələr zonasıdır; Labradorun daxili sahələrində və Qərbi Sibirin orta hissəsində yayılıb. Mülayim qurşağın çöllərində qara torpaqlar səciyyəvidir. Aralıq dənizi ətrafındakı codyarpaqlı meşələrdə mantar palıdı bitir.
- Rütubətlilik əmsalı yağıntının mümkün buxarlanmaya nisbətidir. Tundrada az yağıntıya baxmayaraq, mümkün buxarlanma daha az olduğundan əmsal vahidi keçir. Tropik səhralarda su çatışmazlığı bitkilərin inkişafını məhdudlaşdırır.
- Azərbaycanda boz torpaqlar humusca kasıbdır; pambıqçılıqda suvarılır. Şabalıdı torpaqlar taxıl və üzüm yetişdirilməsinə, sarı torpaqlar isə çayçılığa və sitrusçuluğa uyğundur.
- Dağ-qara torpaqları meşə örtüyünü itirmiş dağ çöllərində də yaranır; dəmyə üsulu ilə kartof və taxıl yetişdirilir. Dağ-çəmən torpaqlarının yayıldığı yüksəkliyin soyuq şəraiti əkinçiliyi məhdudlaşdırır; biçənəklər və yay otlaqları üstünlük təşkil edir.
- Meşələr torpağı yuyulmadan qoruyur, su rejiminə təsir göstərir. Meşələrin bərpası, yamacların terraslaşdırılması eroziyanı zəiflədir; suvarma və drenajın düzgün təşkili şoranlaşmanın qarşısını almağa kömək edir.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Yağıntı mümkün buxarlanmanı üstələdikdə rütubətlilik əmsalı birdən böyük olur; ağacların inkişafını isə su qıtlığı da, istilik çatışmazlığı da məhdudlaşdıra bilər. Zonaların ortaq cəhətlərini seçərkən rütubət şəraitini, istilik təminatını, bitki örtüyünü və yayıldığı yarımkürələri ayrı-ayrılıqda müqayisə et.
Öyrənilməli qayda
Dağlarda meşə sərhədindən yuxarı çəmən bitkilərinin altında özünəməxsus torpaq örtüyü yaranır. İsti dövrün qısalığı əkinçiliyi məhdudlaşdırdığı üçün belə sahələrin təsərrüfat dəyəri əsasən təbii otlardan heyvandarlıqda istifadə ilə bağlıdır.
Öyrənilməli qayda
Savannalarda yağıntılı və quraq dövrlər növbələşir, codyarpaqlı bitkilər isə yay quraqlığına uyğunlaşır; çöl otlarının qalıqları torpaqda humus toplanmasına şərait yaradır. Zonaları fərqləndirərkən mövsümi rütubəti, səciyyəvi ağacları və torpaqları müqayisə et, eyni zonanın müxtəlif materiklərdə təkrarlana bildiyini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Torpağın təsərrüfat üçün yararlılığı humusla yanaşı, ərazinin istilik və su təminatından da asılıdır. Dəmyə əkinçiliyində bitkinin su tələbatını təbii yağıntı ödəyir, soyuq dağ çəmənliklərində isə ot örtüyü heyvandarlıq üçün yem verir.
Öyrənilməli qayda
Torpaqları qiymətləndirərkən onların yarandığı bitki örtüyünü, humus miqdarını və ərazinin iqlimini birlikdə nəzərə al. Humusun azlığı münbitliyi zəiflədir, su çatışmazlığı suvarma ehtiyacı yaradır, yüksək dağların soyuğu isə əkin imkanlarını daraldaraq təbii yem sahələrinin əhəmiyyətini artırır.
Öyrənilməli qayda
İlboyu bol istilik və rütubət sıx həmişəyaşıl meşələrin, isti şəraitdə mövsümi quraqlıq isə otlarla seyrək ağacların birlikdə yayılmasına imkan verir. Qışı uzun və soyuq keçən şimal ərazilərində iynəyarpaqlı meşələr səciyyəvidir; əraziləri uyğunlaşdırarkən onların iqlim şəraitini əsas götür.
Öyrənilməli qayda
Təbii zonanın yayılmasını istiliklə rütubətin nisbəti müəyyənləşdirir: daimi isti və rütubətli sahələr sıx meşə, kəskin su qıtlığı olan sahələr isə seyrək bitki örtüyü ilə seçilir. Əraziləri müqayisə edərkən çöllərin ot örtüyünü və yay quraqlığına uyğunlaşmış codyarpaqlı bitkiləri də fərqləndir.
Zonanı və torpağı tanı
Hər sol bəndə uyğun gələn şəraiti və ya istifadəni siyahıdan seç.
Nümunələr
Yay quraqdır, qışda yağış yağır, mantar palıdı bitir. Zonanı tap.
Həllə bax
Həll: bu əlamətlər subtropik codyarpaqlı meşələri göstərir.
Lənkəran ovalığında çay plantasiyası üçün səciyyəvi torpaq hansıdır?
Həllə bax
Həll: rütubətli subtropik şəraitdə yaranan sarı torpaqdır.
Yamacdakı meşə qırıldıqdan sonra torpağın yuyulması güclənib. Hansı qanunauyğunluq görünür?
Həllə bax
Həll: bitki örtüyündəki dəyişiklik torpağa təsir etdiyindən coğrafi təbəqənin bütövlüyü görünür.
Tipik səhv
Tundrada ağac bitmir, çünki orada yağıntı azdır. Deməli, sıx meşə üçün bol yağış kifayətdir.
Tundrada yağıntı az olsa da, buxarlanma daha azdır və rütubət çatır; ağacların inkişafını soyuq məhdudlaşdırır. Tropik səhrada isə istilik boldur, əsas maneə susuzluqdur. Sıx bitki örtüyü üçün həm su, həm istilik lazımdır.
Sıx bitki örtüyünü yalnız bol yağıntı ilə əlaqələndirmə: istilik də lazımdır. Tundrada ağacların inkişafını soyuq, tropik səhrada isə əsasən susuzluq məhdudlaşdırır.
Ona görə zonaları müqayisə edəndə əvvəl hər zonanın istiliyini və rütubətini ayrıca yoxla, sonra nəticə çıxar.
Özünü yoxla
Bir ərazidə illik yağıntı 240 mm, illik mümkün buxarlanma 480 mm-dir. Rütubətlilik əmsalını hesabla.
Rütubətlilik əmsalı yağıntının mümkün buxarlanmaya nisbətidir: . Yağıntı mümkün buxarlanmadan az olduğu üçün əmsal birdən kiçikdir.
Çöl otlarının qalıqları torpaqda çevrildikcə onun münbitliyi artır. Bunun əsas səbəbini seç.
Humus üzvi qalıqların çevrilməsindən yaranır və torpağın münbitliyini artırır. Çöl otlarının qalıqları humusun yaranması üçün mənbədir.
İki müşahidəni müqayisə et: birincidə ekvatordan qütblərə getdikcə, ikincidə isə dağın ətəyindən zirvəsinə qalxdıqca təbii komplekslər dəyişir. Bunlar ardıcıllıqla hansı qanunauyğunluqlardır?
Ekvatordan qütblərə doğru qanunauyğun dəyişmə zonallıq adlanır. Dağlarda hündürlük artdıqca təbii komplekslərin dəyişməsi isə yüksəklik qurşaqlığıdır.
Bu mövzunun sınağını yaz
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et, hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Coğrafiya mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Dünyanın və Azərbaycanın torpaq fondu», səh. 63
- Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Meşə ehtiyatları və onlardan istifadə», səh. 68
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Coğrafi təbəqənin inkişafı», səh. 121
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Coğrafi təbəqənin qanunauyğunluqları», səh. 123
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Şimal materiklərinin bioehtiyatları», səh. 106
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Cənub materiklərinin bioehtiyatları», səh. 110
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Praktik dərs. Antarktida — bioloji ehtiyatlarla zəif təmin olunmuş materikdir», səh. 114
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Torpaq», səh. 62
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Torpaq necə əmələ gəlir?», səh. 64
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Torpağın tərkibi və qatları», səh. 66
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Torpaq tipləri və onların yayılması», səh. 68
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Torpaqlardan səmərəli istifadə», səh. 72
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Səhra və Sahel zonasının torpaqları», səh. 74
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Bitkilər», səh. 76
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Bitkilər necə inkişaf edir?», səh. 78
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Bitkilərin yayılması», səh. 80
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Təbiətin incisi − meşələr», səh. 84
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Ekosistem nədir?», səh. 72
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Ekosistemdə hansı proseslər baş verir?», səh. 74
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Ekosistemin müxtəlifliyi», səh. 76
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Təbiətdə hansı komponentlər var?», səh. 10
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Təbii komponentlər fərqli mənzərələr yaradır», səh. 14
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Təbiət bir sistemdir», səh. 16
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Təbii sistemin formalaşması», səh. 18