Coğrafiya, Biosfer. Coğrafi təbəqə
Azərbaycanın torpaqları və təbii vilayətləri: haradan nə gözləməli
Bir ərazinin təsvirinə baxıb onun torpağını, vilayətini və orada hansı qoruğun nəyi qoruduğunu tapmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Bakıdan Şəkiyə və ya Lənkərana maşınla gedəndə pəncərədən bax. Əvvəl otu seyrək, boz, quraq düzənliklər uzanır. Bir neçə saat sonra ətraf yamyaşıl meşəyə çevrilir. Böyük Qafqazda daha yüksəyə qalxdıqca meşə yerini dağ çəmənliklərinə verir.
Bu dəyişən mənzərə təsadüfi deyil. Torpağın rəngi, ağacların növü, hətta harada ceyran, harada dəmirağac görəcəyin iqlimdən, relyefdən və sudan asılıdır. Bu əlaqəni tutanda adlar bir-birinə qarışmır: ərazinin quraq, yoxsa rütubətli olduğunu bilirsənsə, torpağını və qoruğunu təxmin etmək asanlaşır.
Niyə lazımdır
Bu mövzuda adlar çoxdur: beş vilayət, müxtəlif qoruq və milli parklar, bir neçə torpaq tipi. Hamısını ayrı-ayrı əzbərləsən, tez qarışdırırsan. Hər ad üçün özünə üç sual ver: quraqdır, yoxsa rütubətli? Dağdır, yoxsa düzən? Yaxında çay varmı? Bunu etsən, səhv cütü çox vaxt bir baxışda görürsən.
Bu bilik imtahandan sonra da işinə yarayır. Səfərə çıxanda hansı bölgədə meşə, hansında çöl görəcəyini, orada nəyin qorunduğunu əvvəlcədən bilirsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda torpaq və landşaftları yayıldığı əraziyə uyğunlaşdırır, vilayətləri təbii xüsusiyyətlərinə görə tanıyırsan. Qoruq və milli parkların yerini, qoruduğu bitki, heyvan və landşaftları bilməlisən. Xəritədə rütubətli meşə sahələrini seçmək, iki ərazinin ortaq cəhətlərini tapmaq və yanlış uyğunluğu ayırmaq da tələb olunur.
Qayda
- Landşaft relyef, iqlim, su, torpaq və canlıların qarşılıqlı əlaqəsindən yaranan təbii kompleksdir. Dağlarda istilik və rütubət dəyişdikcə yüksəklik qurşaqları formalaşır.
- Torpaq örtüyü iqlim və bitkilərlə bağlıdır: quraq düzənliklərdə boz, boz-qonur; quru çöllərdə şabalıdı; dağ meşələrində qəhvəyi və qonur; yüksək çəmənliklərdə dağ-çəmən torpaqları səciyyəvidir. Lənkəranın rütubətli sahələrində sarı və podzollu-sarı torpaqlar yayılır.
- Rütubətlənmə əmsalı yağıntının buxarlanma qabiliyyətinə nisbətidir. Vahiddən böyük qiymət rütubət bolluğunu göstərir; əlverişli temperaturda meşələrə və üzvi aşınmaya şərait yaradır. Kürboyu tuqay meşələri isə çay suyundan faydalanan intrazonal landşaftdır.
- Rayonlaşdırma təbii oxşarlığa əsaslanır. Beş vilayətdən Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Kür dağarası çökəkliyi və Lənkəran Qafqaz fiziki-coğrafi ölkəsinə, Orta Araz isə Ön Asiyaya daxildir.
- Böyük Qafqaz üçün geniş yüksəklik müxtəlifliyi səciyyəvidir. İlisu və Zaqatala qoruqları cənub yamacındadır; Samur-Yalama düzən meşələrini qoruyur. Qax və Zaqatalanın çayları Kürə, onunla da Xəzərə çatır.
- Kiçik Qafqaz dağ meşələri və yüksək çəmənliklərlə seçilir. Göygöl parkı Murovdağın şimal yamacındadır, Maralgölü də əhatə edir. Bəsitçayda çinarlar, Qaragöldə gölün təbii kompleksi qorunur.
- Kür çökəkliyi əsasən quraq düzənliklərdən ibarətdir; Qanıx–Əyriçay daha rütubətlidir. Qarayazı tuqay meşələri, Şirvan ceyranları, Türyançay ardıc və saqqızağacı ilə tanınır.
- Lənkəran vilayətində Hirkanın relikt ağacları, o cümlədən dəmirağac və azat qorunur. Orta Arazda kontinental iqlim hakimdir; Şərur–Ordubad düzənliyi və Zəngəzur Milli Parkı buradadır.
- Qoruq təbii kompleksi ciddi rejimlə qoruyur. Milli parkda ayrılmış sahələrdə istirahət mümkündür. Yasaqlıqda müəyyən komponentlər mühafizə edilir, qorunmaya zidd olmayan təsərrüfat fəaliyyətinə yol verilir.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Qoruğun hansı vilayətə aidliyi onun yerləşdiyi dağ yamacı, yayla və ya düzənliyə görə müəyyənləşir. Qarabağ vulkanik yaylası Kiçik Qafqaza, Kürboyu düzənliklər və Cənub-Şərqi Şirvan isə Kür çökəkliyinə daxildir; uyğunlaşdırmada bu təbii sərhədləri əsas götür.
Öyrənilməli qayda
Yağıntı mümkün buxarlanmanı üstələdikdə rütubətlənmə əmsalı birdən böyük olur və əlverişli istilik şəraitində meşələr inkişaf edir. Zəngin canlı örtüyü üzvi aşınmanı gücləndirdiyindən iqtisadi rayonların rütubətli meşə sahələrini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Torpaq tipi ərazinin rütubət və istilik şəraiti ilə bağlıdır: sarı torpaqlar rütubətli subtropik meşələr, boz və boz-qonur torpaqlar isə quraq landşaftlar üçün səciyyəvidir. Torpaqla ərazi arasındakı uyğunluğu yoxlayarkən həmin ərazinin iqlimini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Milli parkda bütöv təbii kompleks qorunduğu üçün meşə ilə yanaşı göllər və nadir ağac növləri də mühafizə obyekti ola bilər. Parkları müqayisə edərkən ümumi meşə örtüyünü düzənlik və dağ mövqeyindən, həmçinin qədimdən qalmış relikt ağacların mövcudluğundan fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Mühafizə ərazilərini vilayətlərə ayırarkən onların yerləşdiyi təbii regionu əsas götür: Naxçıvan Orta Araza, Talış dağları Lənkərana, Kürboyu düzənliklər isə Kür çökəkliyinə daxildir. Qoruq və milli parkın qoruduğu landşaft da onun mövqeyini müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Öyrənilməli qayda
Böyük Qafqazın yağıntılı cənub yamacında meşələr inkişaf edir və onların qorunması üçün mühafizə əraziləri yaradılıb. Çayın hansı dəniz və ya göl hövzəsinə aid olması sularının sonda hara çatmasından asılıdır; Kürə qoşulan dağ çayları da Xəzərin hövzəsinə daxildir.
Öyrənilməli qayda
Düzənlikdə çayların gətirdiyi su və səthə yaxın şirin yeraltı sular meşənin yaranmasına imkan verir. Ətrafdakı quraq landşaftdan fərqlənən belə intrazonal meşələri xəritədə çayboyu düzənliklərdə və yeraltı su ilə təmin olunan ovalıqlarda axtar.
Öyrənilməli qayda
Orta Arazın kontinental iqlimi, okeandan yüksək Arazboyu düzləri və qədim süxurları onu Lənkəranın rütubətli təbiətindən fərqləndirir. Vilayətləri müqayisə edərkən mineral suların zənginliyi kimi oxşarlıqları onların fiziki-coğrafi ölkə mənsubiyyəti, yüksəklik və yağıntı fərqlərindən ayır.
Öyrənilməli qayda
Qoruğun yerləşdiyi inzibati rayon, təbii ərazi və qoruduğu komponent bir-birinə uyğun gəlməlidir; bunlardan birinin düzgünlüyü bütün sətrin doğruluğunu göstərmir. Çayboyu tuqay meşəsini şərq çinarı meşəsindən, düzənlikdəki meşəni isə dağ yamacının meşə və göl kompleksindən fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Tuqay meşələri çayların təsiri ilə, arid meşələr isə quraq şəraitdə yaranır; relikt meşələrdə qədim bitki növləri saxlanır. Qoruğu vilayətlə əlaqələndirərkən Acınohur və Ceyrançölün Kür çökəkliyinə daxil olduğunu nəzərə al, meşə tipini də ayrıca yoxla.
Ərazini tanı
Təsvirə bax və uyğun cavabı seç. Hər dəfə özündən soruş: quraq, yoxsa rütubətli? Dağ, yoxsa düzən? Çay yaxındadırmı?
Nümunələr
Yüksək dağ çəmənliyində boz-qonur torpaq göstərilib. Uyğunluq doğrudurmu? Xeyr: burada dağ-çəmən torpağı gözlənilir; boz-qonur torpaq quraq aşağı ərazilərə uyğundur.
Türyançayda hansı ağacların mühafizəsini gözləyərsən: dəmirağacın, yoxsa ardıcın? Ardıcın; dəmirağac Hirkan meşələri üçün səciyyəvidir.
Ərazi Naxçıvandadır və Şərur–Ordubad düzənliyini əhatə edir. Hansı vilayətdir? Orta Araz; fiziki-coğrafi ölkəsi Ön Asiyadır.
Tipik səhv
Rayon dağlıqdır, deməli bütün ərazisi bir vilayətə aiddir; Kürboyu meşə də orada yağıntının bol olduğunu göstərir.
Rayonun dağlıq və düzən hissələri fərqli vilayətlərə düşə bilər; Kürboyu tuqay meşəsi isə əsasən çay və səthə yaxın yeraltı sulardan faydalanır, ona görə onun olması bol yağıntını göstərmir.
İnzibati rayonla fiziki-coğrafi vilayətin sərhədlərini eyniləşdirmə: bir rayonun düzən və dağlıq hissələri fərqli təbii şəraitə malik ola bilər.
Meşəni də həmişə bol yağıntının göstəricisi sayma: tuqay meşəsində çayın təsirini nəzərə al.
Özünü yoxla
Quraq düzənlikdən Lənkəranın rütubətli meşə sahəsinə keçdikdə torpaqların hansı dəyişməsini gözləyərsən?
Boz və boz-qonur torpaqlar quraq düzənliklər üçün səciyyəvidir. Lənkəranın rütubətli meşə sahələrində isə sarı və podzollu-sarı torpaqlar yayılır.
Bir ərazidə yağıntı buxarlanma qabiliyyətindən çoxdur. Rütubətlənmə əmsalı haqqında hansı nəticəyə gələrsən?
Rütubətlənmə əmsalı yağıntının buxarlanma qabiliyyətinə nisbətidir. Yağıntı daha çox olduğuna görə bu nisbət vahiddən böyükdür.
Bəsitçay qoruğu üçün hansı «vilayət — qorunan ağac» uyğunluğunu seçərsən?
Bəsitçay qoruğu Kiçik Qafqaz vilayətində yerləşir və burada çinarlar qorunur. Uyğunluğu seçərkən həm vilayəti, həm də qorunan ağacı düzgün müəyyənləşdirməlisən.
Bu mövzunun sınağı
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Coğrafiya mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın qoruqları və yasaqlıqları», səh. 126
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın fiziki-coğrafi vilayətləri: Böyük Qafqaz», səh. 130
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Kür dağarası çökəkliyi vilayəti», səh. 134
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Kiçik Qafqaz vilayəti», səh. 136
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Lənkəran və Orta Araz (Naxçıvan) vilayətləri», səh. 139
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Azərbaycanın landşaftı bioehtiyatların mənbəyidir», səh. 116
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanda torpaq örtüyü», səh. 70
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanda bitki örtüyü», səh. 82
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanın təbii regionları: Kiçik Qafqaz», səh. 58
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanın təbii regionları: Böyük Qafqaz və Lənkəran», səh. 60
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanın təbii regionları: Kür dağarası çökəkliyi və Orta Araz», səh. 62
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanda ekosistemlərin müxtəlifliyi», səh. 78
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Ölkəmizin təbiətini tanıyaq», səh. 26
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Təbiətimizin zənginlikləri», səh. 28
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Azərbaycan təbiətinin formalaşması», səh. 30
- Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Şirvan qoruğu nə üçün yaradıldı?», səh. 32