beta

← Geri

Coğrafiya, Yer səma cismidir

Yerin işıqlanması və vaxt fərqləri

  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Kainat və Günəş sisteminin yaranması haqqında fərziyyələr. Diskussiya dərsi», səh. 15
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Yerin forması və ölçüləri», səh. 26
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Yer səthində günəş şüalarının düşmə bucağının və vaxt fərqlərinin hesablanması. Praktik dərs», səh. 29
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Günəş işığı və istiliyinin Yer kürəsində paylanması», səh. 44
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Günəşli saatlardan istifadə», səh. 48
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Praktik dərs. Saat qurşaqları», səh. 51
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.6 «Xəritədə vaxtın təyini», səh. 20
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.2 «Yerin hərəkəti və iqlim», səh. 36
  • Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Səmanı seyr edərkən nələri görürük?», səh. 70
  • Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Yerin öz oxu ətrafında hərəkəti», səh. 72
  • Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Yerin Günəş ətrafında hərəkəti», səh. 74
  • Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Ay», səh. 76

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda günorta kölgəsinin istiqamətindən məntəqənin mövqeyini müəyyənləşdirirsən, şüaların düşmə bucağından enliyi hesablayırsan. Həmçinin gündönümünü tanımaq, illik ən böyük bucağı tapmaq, işıqlanma qurşağını və qütb gündüzünün sərhədlərini göstərmək tələb olunur. Vaxt fərqindən uzunluğa, enlik fərqindən məsafəyə keçən əlaqəli hesablamalar da verilir.

Qayda

  • Yerin hərəkətləri: qərbdən şərqə fırlanma gecə ilə gündüzü növbələşdirir. Günəş ətrafında illik dövretmə və oxun orbit müstəvisinə 66,5∘66,5^\circ meyilli olması fəsillərin dəyişməsini yaradır.
  • Zenit Günəşin baş üzərində olduğu mövqedir. Məktəb hesablamalarında zenit enliyi 21 mart və 23 sentyabrda ekvator, 22 iyunda Şimal tropiki, 22 dekabrda Cənub tropiki götürülür. Tropiklərin enliyi 23,5∘23,5^\circ-dir.
  • Düşmə bucağı: üfüqi səth üçün yerli günortada h=90∘−∣φ−δ∣h=90^\circ-|\varphi-\delta|. Burada φ\varphi məntəqənin, δ\delta zenitin enliyidir; şimalı müsbət, cənubu mənfi götür. Mənfi nəticə Günəşin üfüqdən aşağıda olduğunu bildirir.
  • Kölgə Günəşin əks tərəfinə düşür. Məntəqə zenit enliyindən şimaldadırsa, günorta kölgəsi şimala, cənubdadırsa, cənuba yönəlir. Zenit zamanı şaquli dirəyin kölgəsi olmur. Enliyi taparkən φ=δ±(90∘−h)\varphi=\delta\pm(90^\circ-h) variantlarından şərtə uyğununu seç.
  • Maksimum bucaq tropiklər arasındakı məntəqələrdə və tropiklərdə 90∘90^\circ olur. Tropiklərdən kənarda isə hmax⁡=90∘−∣φ∣+23,5∘h_{\max}=90^\circ-|\varphi|+23,5^\circ.
  • İşıqlanma qurşaqları: tropiklər arası isti, hər yarımkürədə tropiklə 66,5∘66,5^\circ enliyindəki qütb dairəsi arası mülayim, qütb dairəsindən qütbə qədər soyuq qurşaqdır. İyun gündönümündə şimalda, dekabr gündönümündə cənubda 66,5∘66,5^\circ–90∘90^\circ enliklərində qütb gündüzü müşahidə edilir.
  • Yerli vaxt meridianla müəyyənləşir: 15∘=1 saat15^\circ=1\text{ saat}, 1∘=4 dəqiqə1^\circ=4\text{ dəqiqə}. Şərqdə vaxt irəlidir. Şərq uzunluğunu müsbət, qərbi mənfi yaz: λB=λA+Δt/4\lambda_B=\lambda_A+\Delta t/4; vaxt fərqini dəqiqə ilə işarəli götür.
  • Qurşaq vaxtı həmin qurşağın orta meridianının vaxtıdır; nəzəri qurşağın eni 15∘15^\circ-dir. Verilmiş UTC fərqlərini müqayisə et. Eyni meridianda məsafə s=∣φA−φB∣×111 kms=|\varphi_A-\varphi_B|\times111\text{ km} ilə təqribi hesablanır.

Nümunələr

1

İyun gündönümündə günorta bucağı 75∘75^\circ, kölgə şimaladır. Enliyi tap: məntəqə zenit enliyindən şimalda yerləşir, φ=23,5∘+(90∘−75∘)=38,5∘\varphi=23,5^\circ+(90^\circ-75^\circ)=38,5^\circ şimal enliyi. Bu, şimal mülayim qurşağıdır.

2

16∘16^\circ cənub enliyində illik maksimum bucaq neçədir? Məntəqə tropiklər arasındadır, deməli, maksimum 90∘90^\circ-dir. İyun gündönümündə isə h=90∘−∣−16∘−23,5∘∣=50,5∘h=90^\circ-|-16^\circ-23,5^\circ|=50,5^\circ; Günəş şimalda göründüyündən kölgə cənuba düşür.

3

35∘35^\circ şərq uzunluğundakı A-dan B-nin yerli vaxtı 3 saat geridir. B-nin uzunluğunu tap: 180:4=45∘180:4=45^\circ, λB=35∘−45∘=−10∘\lambda_B=35^\circ-45^\circ=-10^\circ. Cavab 10∘10^\circ qərb uzunluğudur.

Tipik səhv

Günorta kölgəsini həmişə şimala yönəlmiş sayma: əvvəl məntəqəni zenit enliyi ilə müqayisə et. Yerli vaxt hesabına qurşaq nömrəsini qatma; birincidə uzunluqların, ikincidə verilmiş saat qurşaqlarının fərqindən istifadə et.