Coğrafiya, Giriş. Yer səthinin təsviri

Xəritə və planın oxunması

Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Kartoqrafik tədqiqat metodları», səh. 11
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Praktik dərs. Coğrafi xəritələrin vizual təhlili», səh. 15
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Qrafik təsvirlər», səh. 18
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Praktik dərs. Coğrafi xəritələrin qrafik təhlili», səh. 22
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Coğrafi informasiya sistemləri», səh. 29
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Coğrafiya təbiət elmləri sistemində», səh. 6
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Coğrafiya elminin tədqiqat metodları», səh. 9
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Kartoqrafik proyeksiyalar və təhriflər», səh. 33
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Xəritə ümumiləşdirilmiş təsvirdir», səh. 39
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Miqyas və təhriflər. Praktik dərs», səh. 42
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Coğrafi informasiyanın təqdimolunma üsulları», səh. 7
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Topoqrafik xəritələri necə oxumalı», səh. 11
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.1 «Xəritələrdən necə istifadə edirik?», səh. 8
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.2 «Xəritə: kağızdan interaktivə», səh. 10
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.3 «Xəritələr necə fərqlənir?», səh. 12
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.4 «Ümumcoğrafi xəritələr», səh. 14
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.5 «Kürə müstəviyə necə keçirilir?», səh. 16
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.7 «Xəritəni necə oxumaq olar?», səh. 22
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.8 «Xəritələrin təhlili», səh. 26
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 1.9 «Rəqəmsal xəritələr necə istifadə olunur?», səh. 28
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Coğrafi düşüncə necə yarandı?», səh. 10
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Coğrafi düşüncə necə inkişaf etdi?», səh. 12
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Coğrafi tədqiqatların istiqamətləri», səh. 20
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Coğrafi tədqiqatların aparılması», səh. 22
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Coğrafi mövqeyi necə təyin etmək olar?», səh. 10
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Ərazinin mövqeyini CİS-lə necə təhlil edə bilərik?», səh. 18
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Plan tərtib etmək üçün hansı biliklər tələb olunur?», səh. 30
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Planın tərtib edilməsi», səh. 36
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Planetimiz necə təsvir edilir?», səh. 40
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Dərəcə şəbəkəsinin elementləri», səh. 42
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Xəritə necə tərtib edilir?», səh. 44
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Xəritələr niyə müxtəlif rənglərdə çəkilir?», səh. 46
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Müasir xəritələr necə tərtib edilir?», səh. 48
Dərslik: Coğrafiya, 6-cı sinif, «Coğrafi informasiya sistemlərindən harada istifadə olunur?», səh. 50

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda xəritədə istiqaməti, azimuta uyğun hərəkətin son məntəqəsini, koordinatlara görə məsafəni və miqyasdan hesablanan məsafənin təhrifini müəyyənləşdirirsən. Topoqrafik planda isə horizontalların addımını, nöqtənin hündürlüyünü, çökəkliyin dibinin mümkün hündürlük aralığını, ən dik yamacı və verilmiş xəttin relyef profilini tapırsan.

Qayda

Plan kiçik ərazini iri miqyasla göstərir; xəritə daha geniş sahəni də təsvir edə bilər. Miqyas kiçildikcə təfərrüatlar azalır: obyektlərin seçilib sadələşdirilməsi generalizasiyadır.
Miqyas $1:n$ olduqda xəritədəki $l$ santimetrə uyğun məsafə $L=l\times n/100000$ kilometrdir. Məxrəc böyüdükcə miqyas kiçilir.
Azimut şimal istiqamətindən başlayaraq saatın əqrəblərinin hərəkəti boyunca ölçülür: şərq $90^\circ$ , cənub $180^\circ$ , qərb $270^\circ$ ; aralıq istiqamətlərdən cənub-şərq $135^\circ$ -dir. Xəritədə istiqaməti meridianlara və paralellərə əsasən müəyyənləşdir.
Koordinatlar enlik və uzunluqdan ibarətdir. Enlik ekvatordan şimala və cənuba $0^\circ–90^\circ$ , uzunluq başlanğıc meridiandan şərqə və qərbə $0^\circ–180^\circ$ ölçülür.
Meridian boyunca məsafə təqribən $L=\Delta\varphi\times111$ kilometrdir. Eyni yarımkürədə enlikləri çıx, müxtəlif yarımkürələrdə topla. Paralel boyunca isə uzunluq fərqini həmin paralelin bir dərəcəlik qövsünün uzunluğuna vur; hər paralel üçün $111$ götürmə.
Horizontal bərabər mütləq hündürlüklü nöqtələri birləşdirir. Kəsmə yüksəkliyi qonşu horizontalların hündürlük fərqidir. İki horizontal arasında $k$ əlavə horizontal varsa, interval sayı $k+1$ olur. Eyni hündürlük fərqində daha yaxın horizontallar daha dik yamacı göstərir.
Profil seçilmiş xətt boyunca səthin şaquli kəsiyini göstərir. Mütləq hündürlük dəniz səviyyəsinə nəzərən, nisbi hündürlük isə iki nöqtənin hündürlüklərinin fərqi ilə müəyyənləşir.
Proyeksiya kürə səthinin müstəviyə keçirilməsi üsuludur; uzunluq, sahə, bucaq və forma təhrifləri yarana bilər. Məsafə təhrifinin miqdarını tapmaq üçün miqyasla alınmış məsafə ilə həqiqi məsafənin fərqinin modulunu hesabla.
CİS məkan məlumatlarını qatlarda saxlayıb birgə təhlil etməyə imkan verir. Vizual təhlil xəritəni oxumağa, kartometrik təhlil ölçməyə, qrafik təhlil isə profil kimi təsvirlər qurmağa əsaslanır.

Nümunələr

$1:20000000$ miqyaslı xəritədə məsafə $6$ sm, həqiqətdə $1180$ km-dir. Miqyasla $6\times200=1200$ km alınır; təhrif $|1200-1180|=20$ km-dir.

$12^\circ$ şimal enliyindən meridianla $180^\circ$ azimutda $2775$ km get. Bucaq məsafəsi $2775:111=25^\circ$ olduğundan ekvatoru keçib $25-12=13^\circ$ cənub enliyinə çatarsan.

$200$ və $230$ metrlik horizontallar arasında iki horizontal var: addım $(230-200):3=10$ m-dir. Çökəkliyə enərkən son kəsilən horizontal $170$ m-dirsə və xətt $160$ metrlik horizontala çatmadan yenidən yüksəlib $170$ metrlik horizontalı kəsirsə, dib $160–170$ m arasındadır.

Tipik səhv

Horizontal sayı ilə interval sayını qarışdırma. Çökəkliyin dibindən qalxarkən ilk rastlaşdığın horizontal enişdə son keçdiyin hündürlükdədir. Profil quranda əvvəl enmə və qalxma ardıcıllığını, sonra rəqəmləri yoxla.