Ədəbiyyat, İntibah dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı (XI–XII əsrlər)
Xaqani və Nizami yaradıcılığı: beş poema və bir öyüd
Nizaminin beş poemasını qəhrəmanı və ideyası ilə ayırmağı, Xaqaninin dostluq öyüdlərini düzgün oxumağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 4 dəqiqə çəkir
Bir şair 1174-cü ildə poema yazır, sonuncusunu isə 1203-cü ildə bitirir. Arada otuz ilə yaxın vaxt keçir və beş böyük əsər yaranır. Bu, Nizaminin “Xəmsə”sidir.
Beş poemada qəhrəmanlar fərqlidir: Şirin, Məcnun, Bəhram, İskəndər. Amma düşüncələr təkrarlanır: ədalət, sevgi, insanın dəyəri. Elə buna görə də onları qarışdırmaq çox asandır. Bir serialın müxtəlif mövsümlərini qarışdırmaq kimi bir şeydir: hamısında eyni mövzu var, hadisələr isə başqadır.
Yanında da Xaqani dayanır. Onun öyüdü sanki bu günə yazılıb: dostunu az, amma etibarlı seç. Tikan və qırılmış budaq obrazları isə imtahanda tez-tez tələyə çevrilir.
Niyə lazımdır
Bu mövzuda bilik tək bir faktla bitmir. Hər əsərin öz qəhrəmanı, öz ili və öz əsas sualı var. Bunları bir-birinə bağlaya bilsən, bir neçə suala eyni anda hazır olursan: kim kimə təsir edir, hansı hissədə nə önə çıxır, öyüd nəyi tələb edir.
Üstəlik, bu düşüncələr adi həyatda da işinə yarayır: hakimiyyətin məsuliyyəti, sevginin insanı dəyişməsi, etibarlı dost. Bunlar köhnə kitab söhbəti deyil, bu gün də danışılan mövzulardır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda əsərləri qəhrəmanları və ideyaları ilə uyğunlaşdırır, obrazların davranışlarını qiymətləndirir, doğru və yanlış fikirləri ayırırsan. Nizaminin lirikasını poemalarına bağlayan düşüncələri, “Xəmsə”nin əsərlərini, İskəndərin Bərdə səfərindəki hadisələri və Xaqaninin dostluq haqqında öyüdlərini bilməlisən. Hadisəni xatırlamaqla yanaşı, onun hansı fikri açıqladığını da müəyyənləşdirməlisən.
Qayda
- Humanizm insana, onun dəyərinə və imkanlarına inamdır. İntibah dövrünün bu mövzusunda insanın mənəvi yüksəlişi, bilik və ədalət əsas yer tutur.
- Nizami Gəncəvi (1141–1209) Gəncədə yaşamış, saray həyatını seçməmişdir. İlk əsərləri lirik şeirlərdir. İnsan sevgisi, ədalət arzusu və məhəbbətin saflaşdırıcı təsiri onun poeziyasında birləşir.
- Xəmsə beş poemadan yaranan topludur. “Sirlər xəzinəsi” (1174) iyirmi məqalət və bunlarla əlaqəli iyirmi hekayət vasitəsilə əxlaqi, ictimai məsələləri açıqlayır. “Sultan Səncər və qarı” hökmdarın xalq qarşısındakı cavabdehliyini göstərir.
- “Xosrov və Şirin”də (1181) Şirinin sevgisi və möhkəm iradəsi Xosrovun tədricən dəyişməsinə kömək edir. Şirin sədaqətini qoruyarkən öz ləyaqətindən də keçmir.
- “Leyli və Məcnun”da (1188) azad sevgini boğan adətlər tənqid olunur. Qəhrəmanların faciəli sonluğu mənəvi məğlubiyyət demək deyil.
- “Yeddi gözəl”də (1197) Bəhramın taleyi dövlət idarəçiliyinin məsuliyyətini göstərir. Hökmdarın işlərdən uzaqlaşması xalq üçün ağır nəticələr doğura bilər.
- “İskəndərnamə” (1203) iki hissəlidir: “Şərəfnamə”də yürüşlər və ədalət uğrunda fəaliyyət, “İqbalnamə”də fəlsəfi düşüncələr önə çıxır. İskəndər Nüşabəyə elçi adı ilə yaxınlaşır, öz təsvirini görüb qorxur, daşların yeyilməyəcəyini deyir; sonda ölkəni zərərdən qoruyan sənəd yazdırır.
- Xaqani Şirvani “Gənclərə nəsihət”də dost seçimini məhdud tutmağı, əhdini pozmamağı öyüd verir. Dostun qəbul etmədiyi şəxslə qohumluq yaxınlığa əsas olmamalı, dostun ədalətli cəzası müdafiə ilə puça çıxarılmamalıdır. Əkilmiş tikanı saxlamalı, qırılmış budaqdan isə gözəlliyinə baxmayaraq əl çəkməlisən.
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
İskəndər obrazı hadisələrdən öyrənərək dəyişir; Bərdə görüşündə Nüşabənin müdrikliyi onun qüdrət və sərvət barədə təsəvvürlərini sınağa çəkir. Hərəkətləri qiymətləndirərkən görüşün əvvəlindəki davranışı, həqiqət üzə çıxanda yaşadığı hissləri və söhbətdən çıxardığı nəticəni fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
“Gənclərə nəsihət”də dostluğun dəyəri çoxlu tanış qazanmaqla deyil, münasibətdə etibarlı olmaqla ölçülür. Tövsiyələri müəyyənləşdirərkən vəfa anlayışına, dostun mövqeyinə verilən əhəmiyyətə və onun hərəkətinin haqlı olması şərtinə diqqət et.
Öyrənilməli qayda
Nizaminin insanpərvərliyi məhəbbətin mənəvi gücünü, insanın dəyərini və cəmiyyətdə ədalət arzusunu birləşdirir. Lirika ilə poemaların ideya yaxınlığını müəyyənləşdirərkən bu dəyərləri şairin şəxsi təmənnadan uzaq mövqeyi ilə birlikdə nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Nizaminin qəhrəmanlarını qiymətləndirərkən mənəvi kamilləşmənin gedişi ilə nəticəsini, həyatın faciəli sonluğu ilə mənəvi məğlubiyyəti fərqləndirmək lazımdır. Xarakterdəki dəyişməni hadisələrin inkişafında izlə, qəhrəmanın son məqamda öz idealına münasibətini əsas götür.
Öyrənilməli qayda
Nizaminin məhəbbət anlayışında hissin gücü insanın mənəvi dəyərini qoruması və başqasını yaxşılığa yönəltməsi ilə üzə çıxır. Şirini səciyyələndirərkən çətinliklər qarşısındakı seçimini və Xosrova təsirinin zamanla necə yarandığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
“Yeddi gözəl”də hökmdarın şəxsi həyatı xalq qarşısındakı cavabdehliyi ilə əlaqələndirilir. Poemaya aid fikirləri seçərkən “Xəmsə” üçün ortaq olan ideyalarla yalnız ayrıca bir əsərin qəhrəmanlarına, hadisələrinə və quruluşuna aid əlamətləri fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
“Xosrov və Şirin”də məhəbbətin tərbiyəvi təsiri şəxsiyyətin inkişafı, ləyaqət və ictimai borc məsələləri ilə əlaqəlidir. Mülahizələri yoxlayarkən həm münasibətlərin zamanla dəyişməsini, həm də sevgi əhvalatının arxasındakı idarəçilik problemini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Nizami poemalarında tarixi hökmdarlar və xalq arasında dolaşan sevgi rəvayətləri yeni bədii məna qazanır. Süjetin mənbəyini müəyyənləşdirərkən ümumi məhəbbət və ədalət mövzularından əlavə, əsas qəhrəmanın kimliyinə, mənsub olduğu mühitə və onunla bağlı rəvayətə əsaslan.
Öyrənilməli qayda
“Sultan Səncər və qarı”da fərdi şikayət vasitəsilə hakimiyyətin xalq qarşısındakı məsuliyyəti açılır. Qarının nitqini təhlil edərkən zorakılığın bəhanəsini onun həqiqi səbəbindən ayır, şəxsi iztirabın ölkədəki ədalət və rifah problemi ilə əlaqəsini izlə.
Öyrənilməli qayda
Məzmun əsərdə ifadə olunan düşüncə, münasibət və nəsihətləri, forma isə onların hansı ədəbi növdə və necə qurulduğunu əhatə edir. “Gənclərə nəsihət”in xüsusiyyətlərini qruplaşdırarkən davranışa verilən qiyməti şeirin quruluşundan və növündən ayır.
Əsəri tanı
Hər əsərin qarşısına onun qəhrəmanını, sonra yazıldığı ili seç.
Nümunələr
Bəhramı “Xosrov və Şirin”lə əlaqələndirən qeydi düzəlt.
Həllə bax
Həll: Bəhram “Yeddi gözəl”in qəhrəmanıdır; Xosrovun dəyişməsində isə Şirinin rolu var.
Daşlardan ibarət süfrə İskəndərə hansı dərsi verir?
Həllə bax
Həll: Sərvət qidanı əvəz etmir; bununla var toplamaq üçün yürüşlərin mənasızlığı göstərilir.
“İskəndərnamə” haqqında təqdimatda fəlsəfi düşüncələri ayrıca bölmədə izah etmək istəyirsən. Hansı hissəyə əsaslanmalısan?
Həllə bax
Həll: “İqbalnamə”yə; burada insanın həyatı və cəmiyyətdəki vəzifələri barədə düşüncələr ön plandadır.
Tipik səhv
Xosrov Şirini görən kimi dəyişdi, Leyli ilə Məcnun isə öldükləri üçün məğlub oldular. Xaqani deyir ki, tikanı at, budağı saxla.
Xosrov Şirinin sevgisi və iradəsi ilə tədricən dəyişir. Leyli ilə Məcnunun faciəli sonu mənəvi məğlubiyyət deyil. Xaqanidə tikan qorunur, qırılmış budaq buraxılır.
Əsərlərdə oxşar ideyalar görüb hadisələri qarışdırmaq asandır. Ona görə hər fikri əvvəl qəhrəmana, sonra əsərə bağla.
Xosrovun dəyişməsini ani sayma, ölümü mənəvi məğlubiyyətlə eyniləşdirmə. Xaqaninin məcazi öyüdlərində də hərəkətin istiqamətini yadda saxla: tikan qorunur, qırılmış budaq buraxılır.
Özünü yoxla
“Sultan Səncər və qarı” ilə “Yeddi gözəl”i hansı ortaq fikir əsasında əlaqələndirə bilərsən?
Qarının şikayəti də, Bəhramın taleyi də hakimiyyətin xalq qarşısındakı cavabdehliyini göstərir. Hökmdarın davranışı xalqın rifahına təsir edir.
Şirinin davranışına əsasən, sədaqətlə ləyaqətin münasibətini necə izah edə bilərsən?
Şirin sevgisinə sadiq qalır, eyni zamanda öz ləyaqətindən keçmir. Onun sevgisi və möhkəm iradəsi Xosrovun tədricən dəyişməsinə kömək edir.
“Gənclərə nəsihət”də dostun verdiyi cəzaya münasibəti qiymətləndirərkən hansı şərti əsas götürməlisən?
Xaqani dostun ədalətli cəzasını müdafiə ilə puça çıxarmamağı öyüd verir. Burada əsas şərt dostun hərəkətinin haqlı olmasıdır.
Bu mövzunun sınağı
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Nizami Gəncəvi. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 41
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «İskəndərnamə», səh. 45
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Xaqani Şirvani. Gənclərə nəsihət», səh. 27
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Nizami Gəncəvi. Sultan Səncər və qarı (“Sirlər xəzinəsi” poemasından)», səh. 31