İnformatika, Verilənlər bazası

Verilənlər bazasında əlaqələr və sorğular: AND, OR, NOT və kodlar

Mürəkkəb şərtli sorğunu düz oxumağı, çeşidləmədə yerdəyişməni tapmağı və əlaqəli cədvəllərdə kodları izləməyi öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: masanın üstündə ekranında mağaza səhifəsi və filtr düymələri görünən noutbuk.

Onlayn mağazada «müəyyən qiymətə qədər» və «stokda var» filtrlərini seçəndə sayt sənə yalnız hər iki şərtə uyğun gələn məhsulları göstərir. Əslində bu, sorğudur: şərti sən qoyursan, seçimi isə proqram edir.

Məlumatı bir neçə cədvələ bölüb kodlarla bağlamaq da verilənlər bazasının adi işidir. Məsələn, şagirdlər bir cədvəldə, siniflər başqa cədvəldə saxlanır, aralarındakı bağı isə sinif kodu yaradır.

Bir kiçik sözü dəyişsən, məsələn AND yerinə OR yazsan, seçilən yazıların siyahısı dəyişə bilər. Bu səhifədə həmin sözləri düz oxumağı öyrənəcəksən.

Niyə lazımdır

Sorğunu düz oxuyan şagird cədvəldə gözü ilə axtarmır. O, şərti hissələrə bölür və hər yazını növbə ilə yoxlayır. İmtahanda hər şey buna bağlıdır: bir mötərizəni gözdən qaçırsan, seçilən yazılar dəyişə bilər, ondan sonrakı say da, cəm də səhv çıxa bilər.

Əlaqəli cədvəllər zəncir kimi izlənir: bir cədvəldən kodu götürürsən, o biri cədvəldə həmin kodu axtarırsan. Bu vərdiş istənilən böyük siyahıda lazım olan məlumatı tez və dəqiq tapmağa kömək edir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda cədvəldəki yazıları məntiqi şərtlərlə seçir, seçilənləri çeşidləyir və yazının mövqeyindəki dəyişikliyi tapırsan. Əlaqəli cədvəllərdə kodları izləyərək uyğun şəxslərin sayını və ya müəyyən sahədəki qiymətlərin cəmini hesablayırsan. Mürəkkəb sorğularda mötərizə və inkar xüsusi diqqət tələb edir.

Qayda

Verilənlər bazası məlumatların strukturlaşdırılmış toplusudur. Onu yaratmağa və məlumatlarla işləməyə imkan verən proqram VBİS adlanır; Access belə proqramdır.
Yazı cədvəldə bir obyektə aid sətirdir; sahə isə müəyyən xüsusiyyəti göstərən sütundur. Başlıq yazı sayılmır. Sahənin tipi mətn, ədəd, tarix və s. ola bilər.
Başlıca açar yazını birmənalı tanıdır: qiyməti təkrarlanmır və boş qalmır. Açar bir neçə sahənin birləşməsindən də yarana bilər.
Əlaqə cədvəllərdə uyğun kodlar vasitəsilə qurulur. Bir şöbənin bir neçə əməkdaşı varsa, şöbədən əməkdaşlara əlaqə birin çoxadır. Əməkdaşlar cədvəlində şöbə kodu təkrarlana bilər.
Sorğu lazım olan məlumatları şərtə görə çıxarmağa imkan verir. AND bütün şərtlərin, OR isə ən azı bir şərtin doğru olmasını tələb edir. NOT şərtin doğruluğunu tərsinə çevirir.
Əvvəl mötərizələri nəzərə al; məntiqi əməllərdə üstünlük sırası NOT, AND, OR-dur. Ədədi qiymətlərdə $\operatorname{NOT}(x>a)$ şərti $x\le a$ deməkdir. Birləşdirilən OR şərtlərini ödəyən eyni yazını təkrar sayma.
Çeşidləmə yazıları sıralayır: artmada kiçik qiymət əvvəl, azalmada böyük qiymət əvvəl gəlir. Bütöv yazı yerini dəyişir. Seçimdən sonra çeşidləmə verilirsə, əvvəl uyğun yazıları ayır.
Forma məlumatların rahat daxil edilməsinə və baxılmasına, hesabat isə onların təqdimatına və çapına xidmət edir.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Sorğu yalnız şərti doğru olan yazıları saxlayır; azalan çeşidləmə bu yazıları seçilən sahənin böyük qiymətindən kiçiyinə düzür. OR üçün ən azı bir şərt, AND üçün hər iki şərt ödənməlidir; yerdəyişməni sorğunun nəticəsindəki mövqe ilə çeşidlənmiş mövqeni müqayisə edərək müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

Əlaqəli cədvəllərdə uyğun yazılar əlaqə sahələrinin bərabər kodları vasitəsilə tapılır. İdman növünə uyğun qrup kodlarını müəyyənləşdir, həmin kodlarla bağlı üzvlərdən çəki həddini aşanları say.

Öyrənilməli qayda

Cədvəllər arasındakı əlaqəni ardıcıl izləmək üçün hər mərhələdə uyğun koddan istifadə olunur. Rəhbərin kodu ilə dərnəyi, dərnəyin kodu ilə qeydiyyat yazılarını tap və uyğun şagirdləri say.

Öyrənilməli qayda

Oxucu və kitab məlumatları götürmə yazılarına müvafiq kodların bərabərliyi ilə bağlanır. Tələb olunan oxucuya və bölməyə uyğun götürmələrin günlərini topla; hər götürmə ayrıca hadisə olduğundan eyni kitabın təkrar götürülməsi də cəmə daxildir.

Öyrənilməli qayda

AND ilə bağlanan şərtlərin hamısı, OR ilə bağlananlardan isə ən azı biri doğru olmalıdır; NOT daxilindəki şərtin doğruluğunu əksinə çevirir. Ədədi müqayisədə NOT( $x>a$ ) şərti $x\le a$ deməkdir; hər yazını mötərizələrə uyğun yoxla və seçilənləri yalnız bir dəfə nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

NOT mötərizədəki bütöv şərtin doğruluğunu əksinə çevirir: AND hissəsi yalnız bütün şərtlər doğru olduqda doğrudur, onun inkarı isə bu halda yanlışdır. Daxili mötərizədən başlayaraq hər yazını yoxla; OR hissələrindən heç olmasa birinə uyğun gələn yazını bir dəfə say.

Öyrənilməli qayda

Şablonda * dəyişən uzunluqlu simvol ardıcıllığını əvəz edir, ondan sonrakı hərf isə mətnin sonunu müəyyənləşdirir; <> bərabər olmamaq deməkdir. OR ilə bağlananlardan ən azı birinin, AND ilə bağlananların hamısının doğru olmasını yoxla; ı və i ayrı hərflərdir.

Öyrənilməli qayda

Artan çeşidləmə yazıları seçilmiş ədədi sahənin kiçik qiymətindən böyüyünə düzür. OR üçün ən azı bir şərtin, AND üçün hər iki şərtin doğru olduğu yazıları saxla, sonra yazının çeşidləmədən qabaqkı və sonrakı mövqelərini həmin nəticə daxilində müqayisə et.

Öyrənilməli qayda

Sinif kodlarının uyğunluğu şagirdin hansı sinfə aid olduğunu müəyyənləşdirir; eyni sinif kodu bir neçə şagird yazısında işlənə bilər. Tələb olunan siniflərin kodlarına uyğun şagirdləri seç və boy həddini aşanları say; həddə bərabər qiymət ciddi böyüklük şərtini ödəmir.

Öyrənilməli qayda

Əlaqə kodu vasitəsilə bölməni müəyyənləşdir, sonra OR hissəsində ən azı bir şərtin, AND hissəsində isə hər iki şərtin ödənməsini yoxla. Nəticənin ölçüsü uyğun kitab yazılarının sayıdır; nüsxə sayı seçim şərtini yoxlamaq üçündür və burada toplanmır.

Seçilir, yoxsa yox?

İlk üç raundda yazının şərtə uyğun olub-olmadığına qərar ver, son raundda isə çeşidləmədə yerdəyişməni tap. Mötərizələri və NOT, AND, OR sırasını nəzərə al.

Nümunələr

Məhsulların (say, qiymət) cütləri A(7, 18), B(12, 15), C(9, 21)-dir.

\text{Say}<10

AND NOT(

\text{Qiymət}>18

) hansı yazını seçir? İnkar qiymətin ən çox 18 olmasını tələb edir. A hər iki tələbi ödəyir; B sayına, C qiymətinə görə seçilmir. Cavab: A.

Seçilmiş yazılar belədir: Səma — 64, Elçin — 91, Jalə — 78 bal. Azalma ilə çeşidləmədə Səma necə yer dəyişir? Yeni sıra Elçin, Jalə, Səmadır. Səma birinci mövqedən üçüncüyə, yəni iki sətir aşağı keçir.

İşçilər cədvəlində Aydanın kodu 14-dür. Layihələrdə “Təhsil” kateqoriyasının kodları 5 və 8-dir. İşlər cədvəlində (işçi, layihə, saat) yazıları (14, 5, 3), (14, 8, 4), (14, 5, 2), (17, 5, 6)-dır. Aydanın uyğun iş saatlarını topla: ilk üç yazı seçilir, $3+4+2=9$ saat alınır. Təkrar layihədəki ayrıca iş də hesablanır.

Şagirdlər cədvəlində (bal, sinif) yazıları belədir: Anar (88, 10), Lalə (95, 11), Orxan (60, 11), Nigar (72, 10).

\text{Bal}>80

\text{Sinif}=11

sorğusu neçə yazı seçir?

Həllə bax

Anar: $88>80$ doğrudur, deməli, OR şərti ödənir. Seçilir.
Lalə: hər iki şərt doğrudur. Seçilir, amma bir dəfə sayılır.
Orxan: $60>80$ yanlışdır, sinfi isə 11-dir. Seçilir.
Nigar: $72>80$ yanlışdır, sinfi də 11 deyil. Seçilmir.
Şərtləri ayrı-ayrı sayıb toplasan ( $2+2=4$ ), Lalə iki dəfə sayılmış olur. Düz say 3-dür.

3 yazı: Anar, Lalə, Orxan.

Tipik səhv

NOT( $\text{Qiymət}>18$ ) $\Rightarrow$ $\text{Qiymət}<18$ , deməli, qiyməti 18 olan yazı seçilmir.

NOT( $\text{Qiymət}>18$ ) $\Rightarrow$ $\text{Qiymət}\le 18$ , deməli, qiyməti 18 olan yazı da seçilir.

İnkar edərkən sərhəd qiymətini itirmə: «18-dən böyük deyil» ifadəsinə 18 də daxildir.

Kodla sətir mövqeyini də qarışdırma: çeşidləmə kodu dəyişmir. Yerdəyişməni sorğudan əvvəlki cədvəllə deyil, tapşırıqda göstərilən mərhələdəki sıra ilə müqayisə et.

Özünü yoxla

Cədvəldə $x$ sahəsinin qiymətləri $4$ , $8$ və $12$ olan üç yazı var. NOT( $x>4$ AND $x<12$ ) sorğusu hansı qiymətli yazıları seçir?

Bölmələr cədvəlində bölmə kodu başlıca açardır. Əməkdaşlar cədvəlində də hər əməkdaşın aid olduğu bölmənin kodu saxlanır. Hansı hal mümkündür?

Cədvəldə yazılar bu sıradadır: A — $15$ , B — $6$ , C — $20$ , D — $9$ . Əvvəl qiyməti $8$ -dən böyük olan yazıları seç, sonra onları qiymətə görə azalma ilə çeşidlə. C yazısı çeşidləmə zamanı sorğunun nəticəsindəki mövqeyinə nəzərən necə yer dəyişir?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (Rİ)

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «Verilənlər bazasının layihələndirilməsi», səh. 72
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «“Verilənlər bazası” anlayışı», səh. 85
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Verilənlər modeli», səh. 89
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Verilənlər bazasının idarəolunması sistemi», səh. 94
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Cədvəl strukturunun yaradılması», səh. 98
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Cədvəllərarası əlaqələr», səh. 104
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Sorğular», səh. 109
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Formalar», səh. 113
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Verilənlərin axtarışı və çeşidlənməsi», səh. 118
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Hesabatlar», səh. 122