beta

← Geri

Riyaziyyat, Birdəyişənli tənliklər; Tənliklər sistemi

Tənliklər və tənliklər sistemi: kökü tap və yoxla

Kvadrat, kəsrli, modullu və köklü tənlikləri, tənliklər sistemini həll etməyi öyrənəcəksən. Hər kökü yoxlayıb artıq cavabı atmağı da.

Oxuma vaxtı: 3 dəq

x=2x=2 yaz. İndi iki tərəfi kvadrata yüksəlt: x2=4x^2=4. Bu yeni tənliyin isə iki kökü var: 22 və −2-2. Səhv addım atmadın, amma artıq bir cavab yarandı.

Tənliklərdə belə hallar tez-tez olur. Kvadrata yüksəltmə artıq kök gətirə bilər. Məchula bölmə kökü səssizcə itirə bilər. Məxrəci sıfır edən qiymət isə hesablamada çıxır, amma cavab ola bilməz.

Bu səhifə həmin tələlərin xəritəsidir: hansı addım nə vaxt etibarlıdır və cavabı necə yoxlamalısan.

Niyə lazımdır

Tənlik riyaziyyatın ortaq dilidir. Funksiyanın sıfırlarını, iki qrafikin kəsişmə nöqtəsini, fiqurun naməlum tərəfini, fizikada vaxtı və ya sürəti tapanda da sonda bir tənlik və ya sistem həll edirsən. Burada öyrəndiyin vərdiş başqa mövzularda da işinə yarayacaq.

İmtahanda cavab variantları arasında tipik səhvin nəticəsi də ola bilər: itmiş kök, artıq kök və ya DMQ-ya daxil olmayan qiymət. Tapdığın kökü ilkin tənlikdə yoxlamaq artıq kökü və DMQ-ya daxil olmayan qiyməti ayırmağa kömək edir. İtmiş kökü isə yoxlama göstərmir: onu qorumaq üçün məchullu ifadəyə bölməzdən əvvəl onun sıfır olduğu halı ayrıca araşdır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda kəsrli tənliyi həll edir, verilmiş kökdən parametri tapır, modullu tənliyin neçə müxtəlif həqiqi kökü olduğunu araşdırırsan. Köklü ifadələrdə uyğun əvəzləmə seçmək və alınan cavabları yoxlamaq da tələb olunur. Mətnli məsələlərdə isə iş sürətini, vaxtı və miqdarlar arasındakı əlaqəni tənliklə və ya sistemlə ifadə edirsən.

Qayda

  • Kök tənlikdə yerinə yazıldıqda doğru bərabərlik verən qiymətdir. ax=bax=b üçün a≠0a\ne0 olduqda x=b/ax=b/a; a=0a=0, b≠0b\ne0 olduqda həll yoxdur; a=b=0a=b=0 olduqda hər həqiqi ədəd həlldir.
  • Kvadrat tənlik ax2+bx+c=0ax^2+bx+c=0, a≠0a\ne0 şəklindədir. D=b2−4acD=b^2-4ac üçün D>0D>0 iki müxtəlif, D=0D=0 bir həqiqi kök verir; D<0D<0 olduqda həqiqi kök yoxdur. Köklər x1,2=−b±D2ax_{1,2}=\frac{-b\pm\sqrt D}{2a} düsturu ilə hesablanır.
  • Viyet teoremi: x1+x2=−b/ax_1+x_2=-b/a, x1x2=c/ax_1x_2=c/a. Kök məlumdursa, onu ilkin tənlikdə yerinə yazaraq parametri də tapa bilərsən.
  • Vuruqlara ayırma zamanı sıfıra bərabər hasilin hər vuruğunu ayrıca sıfıra bərabərləşdir. Bikvadrat tənlikdə t=x2≥0t=x^2\ge0 əvəzləməsi et, sonra xx-ə qayıt.
  • DMQ dəyişənin mümkün qiymətlərini bildirir. Kəsrli rasional tənlikdə əvvəl məxrəcləri sıfır edən qiymətləri kənarlaşdır, sonra ortaq məxrəcə vur.
  • Modul üçün ∣A∣=r|A|=r: r>0r>0 olduqda A=rA=r və ya A=−rA=-r; r=0r=0 olduqda A=0A=0; r<0r<0 olduqda həll yoxdur. t=∣x∣t=|x| əvəzləməsində yalnız t≥0t\ge0 qəbul edilir.
  • İrrasional tənlik həllində A=B\sqrt{A}=B bərabərliyi üçün A≥0A\ge0 və B≥0B\ge0 şərtlərini nəzərə al. Kvadrata yüksəltdikdən sonra tapdığın qiymətləri ilkin bərabərlikdə yoxla.
  • Sistemin həlli bütün tənlikləri eyni zamanda ödəyən qiymətlər cütüdür. Əvəzetmə üsulunda bir məchulu digəri ilə ifadə et; toplama üsulunda əmsalları uyğunlaşdıraraq məchullardan birini aradan qaldır.
  • İş sürəti: bütöv iş TT vaxta görülürsə, vahid vaxtda 1/T1/T hissə görülür. Birgə işdə sürətlər toplanır. Məsələdə vaxtın müsbət, əşya sayının isə tam olması kimi şərtləri yoxla.

Bu mövzunun tapşırıqlarında işlənən düsturlar

Öyrənilməli düstur

x1+x2=−p,x1×x2=qx12+x22=(x1+x2)2−2x1×x2=p2−2q\begin{gathered}x_1+x_2=-p,\quad x_1\times x_2=q\\x_1^2+x_2^2=(x_1+x_2)^2-2x_1\times x_2=p^2-2q\end{gathered}

x1,x2x_1,x_2 ədədləri x2+px+q=0x^2+px+q=0 tənliyinin həqiqi kökləridirsə, Viyet teoremi ilə onların kvadratları cəmini əmsallardan hesablamaq olar. Parametrli ifadədə tam kvadrat ayırıb minimumu müəyyən et və həmin parametrdə diskriminantın mənfi olmadığını yoxla.

Öyrənilməli düstur

q=tT1+tT2q=\frac{t}{T_1}+\frac{t}{T_2}

T1,T2>0T_1,T_2>0 skanerlərin işi ayrılıqda tamamlama müddətləri, tt birgə işlədikləri müddət, qq isə tamamlanan iş payıdır. Sürətlər sabit olduqda və skanerlər müxtəlif sənədləri emal etdikdə iş payları toplanır; müddətlər arasındakı fərqi nəzərə alıb tənliyi qur və müsbət kökü seç.

Öyrənilməli düstur

D=b2−4acD=b^2-4ac

ax2+bx+c=0ax^2+bx+c=0 tənliyində a≠0a\ne0 olduqda DD diskriminantı köklərin sayını müəyyən edir; iki ayrı həqiqi kökün olması D>0D>0 şərtinə bərabərdir. Əmsalları düsturda yazıb parametr üçün ciddi bərabərsizlik al və ona uyğun ən böyük tam ədədi seç.

Öyrənilməli düstur

q=t1r1+t2r2,Ti=1riq=t_1r_1+t_2r_2,\qquad T_i=\frac{1}{r_i}

r1,r2>0r_1,r_2>0 saatlıq iş payları, t1,t2t_1,t_2 işləmə müddətləri, qq görülmüş ümumi pay, TiT_i isə uyğun skanerin bütün işi tamamlama vaxtıdır. Sabit sürətlə müxtəlif səhifələri emal edən skanerlər üçün birgə və ayrı müddətlərə aid şərtlərdən sistem qur, sonra sürətin tərsini hesabla.

Öyrənilməli düstur

s+tT1+tT2=1\frac{s+t}{T_1}+\frac{t}{T_2}=1

T1,T2>0T_1,T_2>0 qurğuların sifarişi təkbaşına bitirmə vaxtları, ss birinci qurğunun tək işlədiyi, tt isə birgə işlədikləri müddətdir. İş sürətləri sabit olduqda birinci qurğunun ümumi işləmə vaxtı s+ts+t götürülür və iş paylarının cəmi vahidə bərabərləşdirilir.

Öyrənilməli düstur

AB=CD  ⟺  AD=BC,B≠0, D≠0\frac{A}{B}=\frac{C}{D}\iff AD=BC,\qquad B\ne0,\ D\ne0

A,B,C,DA,B,C,D kəsrlərdəki ifadələrdir; məxrəclər sıfır deyilsə, çarpaz hasilləri bərabərləşdirmək olar. Alınan xətti tənliyi həll et və məxrəci sıfırlayan qiyməti qəbul etmə.

Öyrənilməli düstur

t2+pt+q=0t1+t2=−p,t1t2=q(t1+t2)2=(t1−t2)2+4t1t2\begin{gathered}t^2+pt+q=0\\t_1+t_2=-p,\quad t_1t_2=q\\(t_1+t_2)^2=(t_1-t_2)^2+4t_1t_2\end{gathered}

t1,t2t_1,t_2 verilən kvadrat tənliyin kökləri, p,qp,q isə onun əmsallarıdır. Köklərin fərqini və hasilini cəmlə əlaqələndir; hər iki kök müsbət olduğundan cəmin müsbət qiymətini götürərək parametri müəyyən et.

Öyrənilməli düstur

x2+px+q=0⟹r1+r2=−px^2+px+q=0\quad\Longrightarrow\quad r_1+r_2=-p

r1,r2r_1,r_2 çevrilmiş kvadrat tənliyin kökləri, p,qp,q isə əmsallarıdır. Hər kvadrat vuruq üçün köklərin cəmini ayrıca ifadə et və bu cəmləri toplayaraq naməlum kökü müəyyənləşdir.

Öyrənilməli düstur

Nv2−Nv1=Δt,v1>v2>0\frac{N}{v_2}-\frac{N}{v_1}=\Delta t,\qquad v_1>v_2>0

NN hər printerin çap edəcəyi səhifələrin sayı, v1,v2v_1,v_2 dəqiqəlik çap məhsuldarlığı, Δt\Delta t müddətlər arasındakı fərqdir. Birinci printer daha sürətli olduğundan ikinci printerin müddətindən birincinin müddətini çıxaraq səhifə sayına nəzərən tənlik qur.

Öyrənilməli düstur

N=Ss,s>0x+y=N,ax+by=C\begin{gathered}N=\frac{S}{s},\quad s>0\\x+y=N,\qquad ax+by=C\end{gathered}
3 tapşırıqda

SS örtülən sahə, ss bir daşın sahəsi, NN ümumi say, x,yx,y rənglər üzrə saylar, a,ba,b uyğun vahid qiymətlər, CC ümumi ödənişdir. Əvvəl daşların ümumi sayını hesabla, sonra say və ödəniş tənliklərindən bir məchulu yox edərək sistemi həll et.

SS rənglənən sahə, ss bir paketin örtdüyü sahə, NN ümumi say, x,yx,y rənglər üzrə paket sayları, a,ba,b paket qiymətləri, CC ümumi xərcdir. Ümumi paket sayını sahədən tap, sonra x=N−yx=N-y ifadəsini xərc tənliyinə qoyaraq rənglər üzrə sayları hesabla.

SS örtülən sahə, ss bir lövhənin sahəsi, NN ümumi say, x,yx,y rənglər üzrə saylar, a,ba,b lövhə qiymətləri, CC ümumi ödənişdir. Sahələrin nisbətindən ümumi sayı hesabla və x=N−yx=N-y əvəzləməsi ilə ödəniş tənliyindən rənglər üzrə sayları tap.

Öyrənilməli düstur

{x+y=Nax+by=C\begin{cases}x+y=N\\ax+by=C\end{cases}

x,yx,y ağ və göy qabların sayları, NN ümumi say, a,ba,b uyğun vahid qiymətlər, CC ümumi xərcdir. Say tənliyini aa əmsalına vurub xərc tənliyindən çıxmaqla əvvəl göy, sonra ağ qabların sayını tap.

Öyrənilməli qayda

t=∣x∣t=|x| əvəzləməsində hər müsbət tt qiyməti x=±tx=\pm t olmaqla iki kök, t=0t=0 isə bir kök verir. Buna görə x2+b∣x∣+c=0x^2+b|x|+c=0 tənliyinin dörd müxtəlif həqiqi kökü üçün t2+bt+c=0t^2+bt+c=0 tənliyində b2−4c>0b^2-4c>0, −b>0-b>0 və c>0c>0 şərtləri birlikdə ödənməlidir.

Öyrənilməli qayda

Natural ədədin sonuna dd rəqəmi artırıldıqda ilkin ədəd on dəfə böyüyür və üzərinə dd əlavə olunur. İlkin ədədi nn götürərək cəm üçün n+(10n+d)n+(10n+d) ifadəsi ilə tənlik qur, sonra fərqin modulunu hesabla.

Öyrənilməli qayda

Bir rəfdən digərinə kitab köçürüldükdə göndərən rəfin kitab sayı azalır, qəbul edəninki eyni qədər artır. İlkin sayları x,yx,y götürüb hər alternativ planı ayrıca bu saylara tətbiq et, alınan nisbətlərdən iki tənlik qur və həllin komponentlərini topla.

Öyrənilməli qayda

Hesabi kvadrat kök mənfi qiymət almadığı üçün A(x)=B(x)A(x)=\sqrt{B(x)} tənliyində A(x)≥0A(x)\geq0 şərti saxlanmalı, kvadrata yüksəltmə ilə alınan həllər ilkin bərabərlikdə yoxlanmalıdır. Təkrarlanan ifadəni yeni dəyişənlə işarələmək hesablamanı sadələşdirir; bu dəyişənə görə həll etdikdən sonra xx üçün tənliyə qayıt.

Öyrənilməli qayda

Sistemin tənliklərindən birinin hər iki tərəfini uyğun sıfırdan fərqli ədədə vurub digər tənlikdən çıxmaqla bir dəyişəni aradan qaldırmaq olar. Bu üsul axtarılan ifadənin qiymətini sistemin bütün həllərini tapmadan müəyyən etməyə imkan verir.

Öyrənilməli qayda

Sistemin həlli olan ədədlər cütü onun bütün tənliklərini eyni zamanda ödəyir. Verilmiş x,yx,y qiymətlərini hər bərabərlikdə yerinə qoyaraq sağ tərəflərdəki parametrləri hesabla, sonra onların fərqini tap.

Öyrənilməli qayda

Tənliyin kökü məchulun elə qiymətidir ki, onu yerinə yazanda bərabərlik doğru olur. Məlum kökü məchulun yerinə qoyub sadələşdir və parametrə nəzərən alınmış xətti tənliyi həll et.

Öyrənilməli qayda

Həqiqi ifadənin kvadratı və modulu mənfi qiymət almır, buna görə onların cəmi yalnız hər ikisi sıfır olduqda sıfırdır. Kvadrata yüksəldilən ifadəni və modul daxilindəki ifadəni ayrıca sıfıra bərabərləşdir, vuruqlara ayır və hər iki tənliyi ödəyən kökləri seç.

Öyrənilməli qayda

İki növdən ibarət NN paketin bir növündən xx dənə varsa, digərindən N−xN-x dənə olar. Hər növ üçün paket sayını bir paketin örtdüyü sahəyə vur, alınan sahələrin cəmini örtüləcək sahəyə bərabərləşdir və tənliyi həll et.

Kökü tap, sonra yoxla

Hər tənliyi həll et və soruşulan ədədi yaz. Cavabdan sonra həllin addımlarını görəcəksən.

Nümunələr

1

x2−6∣x∣+k=0x^2-6|x|+k=0 nə vaxt dörd müxtəlif kök verər? t=∣x∣t=|x| götür: t2−6t+k=0t^2-6t+k=0. İki müxtəlif müsbət tt lazımdır: 36−4k>036-4k>0, t1+t2=6>0t_1+t_2=6>0, t1t2=k>0t_1t_2=k>0. Deməli, 0<k<90<k<9. Hər müsbət tt üçün x=±tx=\pm t alınır.

2

x+12=x\sqrt{x+12}=x tənliyini həll et. x≥0x\ge0 olmalıdır. Kvadrata yüksəlt: x2−x−12=0x^2-x-12=0, yəni (x−4)(x+3)=0(x-4)(x+3)=0. Namizədlər 44 və −3-3-dür. Mənfi qiymət uyğun deyil; 4+12=4\sqrt{4+12}=4 olduğundan cavab x=4x=4-dür.

3

Düzbucaqlının perimetri 2626 sm, sahəsi 4040 sm²-dir. Tərəfləri tap. x+y=13x+y=13, xy=40xy=40 sistemindən y=13−xy=13-x yaz. x(13−x)=40x(13-x)=40 bərabərliyi (x−5)(x−8)=0(x-5)(x-8)=0 verir. Tərəflər 55 sm və 88 sm-dir; həm cəm, həm hasil şərti ödənir.

4
xx−2+4x+2=8x2−4\frac{x}{x-2}+\frac{4}{x+2}=\frac{8}{x^2-4} tənliyini həll et.
Həllə bax
  1. DMQ: x≠2x\ne2 və x≠−2x\ne-2, çünki bu qiymətlərdə məxrəc sıfır olur.
  2. Ortaq məxrəc x2−4=(x−2)(x+2)x^2-4=(x-2)(x+2)-dir. Hər iki tərəfi ona vur: x(x+2)+4(x−2)=8x(x+2)+4(x-2)=8.
  3. Mötərizələri aç: x2+2x+4x−8=8x^2+2x+4x-8=8, yəni x2+6x−16=0x^2+6x-16=0.
  4. Vuruqlara ayır: (x+8)(x−2)=0(x+8)(x-2)=0. Namizədlər −8-8 və 22-dir.
  5. x=2x=2 DMQ-ya daxil deyil, onu atırıq. Yoxlama: x=−8x=-8 olduqda sol tərəf 0,8−23=2150,8-\frac{2}{3}=\frac{2}{15}, sağ tərəf 860=215\frac{8}{60}=\frac{2}{15} olur.

x=−8x=-8

Tipik səhv

x2=3xx^2=3x, hər iki tərəfi xx-ə bölürəm: x=3x=3.

x2−3x=0x^2-3x=0, yəni x(x−3)=0x(x-3)=0. Buradan x=0x=0 və ya x=3x=3 alınır.

Hər iki tərəfi xx-ə bölmək yalnız x≠0x\ne0 olduqda olar. Məchullu ifadəyə bölməzdən əvvəl onun sıfır olduğu halı ayrıca araşdır, yoxsa kök itirə bilərsən.

Kökləri sayanda da diqqətli ol: t=∣x∣t=|x| əvəzləməsində hər kökü iki dəfə sayma, çünki t=0t=0 yalnız x=0x=0 verir.

Özünü yoxla

x2−16x−4=0\frac{x^2-16}{x-4}=0 tənliyinin kökünü seç.

x2−5∣x∣=0x^2-5|x|=0 tənliyinin neçə müxtəlif həqiqi kökü olduğunu tap.

2x+y=92x+y=9, x−y=3x-y=3 sisteminin həlli olan (x,y)(x,y) cütünü seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını gör.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Riyaziyyat, 11-ci sinif, «İrrasional tənliklər və bərabərsizliklər», səh. 287
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Yüksək dərəcəli tənliklər», səh. 94
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Rasional tənliklər. Rasional tənliklərin tətbiqi ilə məsələ həlli», səh. 97
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Modullu tənliklər», səh. 100
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «İrrasional tənliklər», səh. 103
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Tənliklər sistemi», səh. 106
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Bir tənliyi birdərəcəli, digəri ikidərəcəli olan tənliklər sistemi», səh. 107
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Tənliklər sisteminin cəbri üsulla həlli», səh. 109
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Hər iki tənliyi ikidərəcəli olan tənliklər sistemi», səh. 112
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Tənliklər sisteminə gətirilən məsələlər həlli», səh. 114
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Kvadrat tənliklər», səh. 47
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Kvadrat tənliklərin vuruqlara ayırma üsulu ilə həlli», səh. 50
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Tam kvadrat ayırmaqla kvadrat tənliklərin həlli», səh. 55
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Kvadrat tənliyin qrafik üsulla həlli», səh. 57
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Kvadrat tənliklərin həlli. Kvadrat tənliyin kökləri düsturu», səh. 59
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Viyet teoremi», səh. 63
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Kvadrat tənliyə gətirilən tənliklər», səh. 66
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Kvadrat tənliklərin tətbiqi ilə məsələ həlli», səh. 67
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Rasional tənliklər», səh. 131
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Rasional tənliklərin tətbiqi ilə məsələ həlli», səh. 133
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 1-ci hissə, 3.1 «Kvadrat tənliklər», səh. 69
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 1-ci hissə, 3.2 «Kvadrat tənliyin vuruqlara ayırma üsulu ilə həlli», səh. 73
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 1-ci hissə, 3.3 «Kvadrat tənliyin tam kvadrat ayırmaqla həlli», səh. 77
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 1-ci hissə, 3.4 «Kvadrat tənliyin kökləri düsturu», səh. 79
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 1-ci hissə, 3.5 «Viyet teoremi», səh. 84
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 1-ci hissə, 3.6 «Kvadrat tənliklərin köməyi ilə məsələ həlli», səh. 87
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 2-ci hissə, 5.5 «Rasional tənliklər», səh. 25
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 2-ci hissə, 5.6 «Rasional tənliklərin köməyi ilə məsələ həlli», səh. 29
  • Dərslik: Riyaziyyat, 7-ci sinif, 2-ci hissə, 8.1 «Birdəyişənli xətti tənlik», səh. 51
  • Dərslik: Riyaziyyat, 7-ci sinif, 2-ci hissə, 8.2 «İkidəyişənli xətti tənlik və onun qrafiki», səh. 54
  • Dərslik: Riyaziyyat, 7-ci sinif, 2-ci hissə, 8.3 «Tənliklər sistemi», səh. 58
  • Dərslik: Riyaziyyat, 7-ci sinif, 2-ci hissə, 8.4 «Xətti tənliklər sisteminin əvəzetmə və toplama üsulları ilə həlli», səh. 62
  • Dərslik: Riyaziyyat, 7-ci sinif, 2-ci hissə, 8.5 «Tənliklər sisteminin köməyi ilə məsələ həlli», səh. 65
  • Dərslik: Riyaziyyat, 7-ci sinif, 2-ci hissə, 8.6 «Modullu tənliklər», səh. 69
  • Dərslik: Riyaziyyat, 6-cı sinif, 2-ci hissə, 6.4 «Tənliklər», səh. 37
  • Dərslik: Riyaziyyat, 6-cı sinif, 2-ci hissə, 6.5 «Tənlik qurmaqla məsələ həlli», səh. 41
  • Dərslik: Riyaziyyat, 5-ci sinif, 2-ci hissə, 5.3 «Bərabərlik və tənlik», səh. 13
  • Dərslik: Riyaziyyat, 5-ci sinif, 2-ci hissə, 5.4 «Tənlik qurmaqla məsələ həlli», səh. 19