Siyasi xəritə və ölkələrin təsnifatı: ölkəni necə tanımalı

Quru qonşuluğu ölkələrin ortaq sərhəd xətti ilə müəyyənləşir; eyni dənizin sahilində yerləşmək quru sərhədinin olması demək deyil. Xəzər qapalı su hövzəsi olduğundan onun sahilində yerləşən ölkənin okeana birbaşa çıxışı olmaya bilər.

Monarxiya kral, sultan və ya başqa monarxın dövlət başçısı olduğu idarəetmə formasıdır. Uyğunlaşdırmada ölkənin həm bu idarəetmə formasına, həm də göstərilən regiona aid olması tələb edilir.

Okean sahili olmayan ölkənin bütün qonşuları da okeandan təcrid olunubsa, okeana quru yolu ilə çatmaq ən azı iki xarici ölkədən keçməyi tələb edir. Bu əlaməti gölün və ovalığın yerləşməsi, sərhədlər və dil mənsubiyyəti ilə birlikdə yoxla.

SSRİ-nin parçalanması ilə onun müttəfiq respublikaları 1991-ci ildə müstəqil dövlətlərə çevrildi. Seçimdə keçmiş ittifaqa mənsubiyyəti və heç bir dənizlə sahil sərhədinin olmamasını birlikdə yoxla.

Ölkənin nisbi coğrafi mövqeyi onun qonşuları, sahilləri, yarımada və boğazlarla əlaqəsi əsasında müəyyənləşdirilir. Qapalı dənizə sahilin olması okeana birbaşa çıxış yaratmır; okeana çıxışı qiymətləndirərkən qonşu ölkələrin mövqeyini də nəzərə al.

Konstitusiyalı monarxiyada monarxın hakimiyyəti hüquqi qaydalarla məhdudlaşdırılır, adalarda yerləşmə isə ölkənin coğrafi mövqeyini bildirir. İnkişaf səviyyəsi iqtisadi və sosial göstəricilərlə qiymətləndirilir; ümumi əlamət müqayisə edilən hər ölkəyə aid olmalıdır.

Federasiyada dövlət səlahiyyətləri ümumi hakimiyyətlə federasiya subyektləri arasında bölüşdürülür. Ölkənin enlik mövqeyini bütün ərazisi üzrə yoxla, dil ailəsini isə əhalinin çoxluğunun danışdığı dillərin qohumluğuna əsasən müəyyənləşdir.

Monarxiyada dövlət başçısı monarxdır, sosialist ölkələr isə siyasi-iqtisadi sisteminə görə ayrıca qrup təşkil edir. G-20 həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatları birləşdirir; dövlət sərhədləri və sahilə çıxış xəritə üzrə ayrıca yoxlanır.

İnzibati rayonun xarici dövlətlə həmsərhəd sayılması üçün onların əraziləri ortaq sərhəd xəttinə malik olmalıdır. İki dövlətlə qonşuluq tələb ediləndə hər rayonun sərhədini siyasi-inzibati xəritədə həmin dövlətlərin hər ikisi üzrə ayrıca yoxla.

Unitar dövlətdə inzibati vahidlər federasiya subyekti sayılmır, federasiyada isə səlahiyyətlər ümumi hakimiyyətlə subyektlər arasında bölünür. Dövlət dilinin eyni olması ölkələrin inkişaf səviyyəsinin və ərazi quruluşunun da eyni olması demək deyil.

Ekvatorun şimalındakı ərazi Şimal yarımkürəsinə aiddir; Günəş yalnız tropiklər arasındakı enliklərdə, tropiklər də daxil olmaqla, zenitə çata bilər. Ərəb dili Afro-Asiya ailəsinə daxildir; ortaq əlaməti seçərkən ölkələrin enliklərini və əhalinin çoxluğunun danışdığı dili ayrıca yoxla.

Dövlətlərin birləşməsi və ya bölünməsi, həmçinin ərazi sahəsinin artıb-azalması siyasi xəritənin kəmiyyət dəyişiklikləridir. İdarəçilik sistemində və beynəlxalq əməkdaşlıqda yeniliklər isə keyfiyyət dəyişikliyi sayılır.

Monarxiyada dövlətin başında monarx durur, respublikada isə ali hakimiyyət orqanları müəyyən müddət üçün seçkilərlə formalaşır. Təsnifatda idarəetmə formasını ərazi quruluşundan və ölkənin dənizlərə nəzərən mövqeyindən fərqləndir.

Federativ quruluşda səlahiyyətlər mərkəzi hakimiyyətlə federasiya subyektləri arasında bölüşdürülür; bu quruluş həm respublikada, həm də monarxiyada ola bilər. Ortaq xüsusiyyətləri yoxlayarkən okeanla sahil sərhədini və keçmiş müstəmləkə asılılığını ayrıca nəzərə al.

İdarəetmə forması ali hakimiyyətin təşkilini, ərazi quruluşu isə mərkəzlə ölkənin tərkib hissələri arasındakı səlahiyyət bölgüsünü göstərir. Monarxiya və respublika idarəetmə formalarıdır; federasiyada subyektlərin dövlət səlahiyyətləri olur, unitar dövlətdə isə inzibati vahidlər belə subyektlər sayılmır.

OPEK üzv dövlətlərin neft siyasətini əlaqələndirən təşkilatdır; neft hasilatı və ixracı ilə məşğul olmaq avtomatik üzvlük yaratmır. Xəritədəki ölkəni tanıdıqdan sonra onun təşkilata üzvlüyünü yoxla, OPEK+ əməkdaşlığını OPEK üzvlüyü ilə qarışdırma.

“Böyük yeddilik” iqtisadi və siyasi məsələlərin müzakirə olunduğu dövlətlər qrupudur: Avropadan İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, Şimali Amerikadan Kanada və ABŞ, Asiyadan Yaponiya burada təmsil olunur. İqtisadiyyatın böyük olması və ya yüksək inkişaf səviyyəsi özlüyündə bu qrupa üzvlük demək deyil.

Ölkənin inkişaf səviyyəsi gəlir, təhsil və sağlamlıq kimi göstəricilərlə qiymətləndirilir; federativ quruluş isə dövlət səlahiyyətlərinin mərkəzlə subyektlər arasında bölünməsini bildirir. Materiki, okeana çıxışı və yarımkürəni xəritədən yoxla; ekvatorun kəsdiyi ərazi iki yarımkürədə yerləşir.

Türk dövlət qurumlarının regional mənsubiyyəti onların coğrafi yerləşməsinə əsaslanır: Sibir Rusiyanın Asiya hissəsində, Ural-Volqaboyu Volqa hövzəsi ilə Ural ətrafında, Şimali Qafqaz isə Böyük Qafqazın şimalındadır. Xalqların dil qohumluğu onların eyni regionda yerləşməsi demək deyil.

Dövlətlərin sayını, sərhədlərini və ərazilərinin ölçüsünü dəyişdirən hadisələr siyasi xəritədə kəmiyyət dəyişikliyi yaradır. Dövlətin idarəçilik sistemində və beynəlxalq əməkdaşlığında baş verən yeniliklər isə keyfiyyət dəyişiklikləri kimi qiymətləndirilir.

Dövlətlərin birləşməsi və parçalanması, eləcə də torpaq qazanılması və ya itirilməsi siyasi xəritədə kəmiyyət dəyişiklikləridir. Sərhədlər və sahə dəyişmədən dövlətin beynəlxalq birliklərlə münasibətlərinin yenilənməsi keyfiyyət dəyişikliyidir; ölkəni tanımaq üçün verilən qonşuluq və sahil əlamətlərini tutuşdur.

Ölkənin coğrafi mövqeyi onun qonşulara və təbii obyektlərə görə yerləşməsini bildirir; ortaq quru sərhədi olan ölkələr həmsərhəddir. Ölkəni müəyyənləşdirərkən sahil, göl və qonşuluq əlamətlərinin hamısını siyasi xəritədə tutuşdur, yalnız bir əlamətlə kifayətlənmə.

Ərazi ölçüsündə və dövlətlərin sayında dəyişmə kəmiyyət, idarəçilikdə və dövlətlərarası əməkdaşlıqda yenilənmə isə keyfiyyət dəyişikliyidir. Ölkəni sahil və qonşuluq əlamətləri ilə müəyyənləşdir, sonra hər hadisənin əraziyə, yoxsa beynəlxalq münasibətlərə təsir etdiyini ayırd et.