Coğrafiya, Sənayenin coğrafiyası
Sənaye sahələrinin yerləşməsi: zavod niyə məhz orada tikilir
Bir zavodun harada tikiləcəyini hansı amilin həll etdiyini tapmağı və günəş stansiyası üçün yer seçməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq 4 dəqiqə çəkir
Payızda çuğundur yığılır və yük maşınları onu şəkər zavoduna daşıyır. Amma bir kökün çəkisinin yalnız kiçik hissəsi şəkərə çevrilir. Qalan hissənin bir qismi heyvan yemi kimi istifadə olunur. Yenə də ağır, həcmli kökü min kilometr uzağa daşımaq çox baha başa gələrdi. Ona görə şəkər zavodu çuğundur əkilən torpaqların yanında tikilir.
Alüminium zavodunda isə hər şey başqa cürdür. Metalı əritmək üçün o qədər elektrik lazımdır ki, zavod üçün ən vacib şərt ucuz enerjidir. Xammal sonra da gətirilə bilər.
Deməli, hər zavodun öz «ağrılı yeri» var. Onu tapsan, zavodun harada olacağını da tapmış olursan. Bu mövzu da elə bundan bəhs edir.
Niyə lazımdır
Xəritəyə baxanda zavodlar səpələnmiş nöqtələr kimi görünür. Amil məntiqini bilsən, hər nöqtənin niyə orada olduğunu izah edə bilərsən: xammal yaxındır, enerji ucuzdur, ya da yaxınlıqda ixtisaslı mütəxəssislər var.
İmtahanda bu, əzbər siyahıdan daha etibarlıdır. Tanış olmayan bir müəssisə qarşına çıxsa belə, özündən soruş: bu istehsalda ən çox nəyə pul xərclənir? Cavab adətən doğru variantı göstərir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda sənaye sahəsini onun əlamətlərindən tanımalı, müəssisənin yerini müəyyənləşdirən əsas amili seçməli və hasilatçı ölkəni yerləşdiyi regionla uyğunlaşdırmalısan. Yanacağın mənşəyi, daşınması və istifadəsi də soruşulur. Günəş energetikası üzrə isə əraziləri günəşli saatlara görə müqayisə etmək, uyğun yerləri seçmək və verilən göstəriciləri sıralamaq tələb olunur.
Qayda
- Hasilat sənayesi təbiətdəki mineral sərvətləri çıxarır; emal sənayesi xammaldan yeni məhsul hazırlayır. Filizin çıxarılması hasilata, ondan metal alınması emala daxildir.
- Yanacaq-energetika kompleksi yanacağın hasilatı və emalı ilə elektrik enerjisinin istehsalını əhatə edir. İES yanacaqdan, SES suyun enerjisindən, AES isə nüvə enerjisindən istifadə edir.
- Neft üzvi qalıqlardan yaranan, çökmə süxurlarla bağlı maye yanacaqdır. Boru kəməri və tankerlə daşınır. Azərbaycanda və İran körfəzi ətrafındakı ölkələrdə iqtisadi əhəmiyyəti böyükdür. OPEK neft ixrac edən ölkələrin bir hissəsini birləşdirir.
- Daş kömür məktəb coğrafiyasında yanacaqların müqayisəsi üçün şərti yanacaq kimi götürülür. Çin, Hindistan və Avstraliya həm kömürün, həm də dəmir filizinin mühüm hasilatçılarıdır. Ölkənin regionunu ayrıca yoxla: ilk ikisi Asiyadadır, Avstraliya isə Avstraliya və Okeaniya regionundadır.
- Xammal amili daşınması baha başa gələn və ya tez xarab olan məhsulların ilkin emalında güclüdür. Pambığın təmizlənməsi, meyvənin konservləşdirilməsi və çuğundurdan şəkər alınması əkin rayonlarına yaxınlığı əlverişli edir.
- Enerji amili çox elektrik sərf edən istehsalı ucuz enerji mənbəyinə yönəldir. Alüminiumun əridilməsi buna nümunədir. Elm tutumlu istehsalda ixtisaslı kadrlar və tədqiqat bazası önə çıxır.
- Bərpa olunan mənbələrə günəş, külək və su enerjisi daxildir; neft, qaz və kömür isə tükənəndir. Günəş stansiyası üçün bol şüalanma, külək stansiyası üçün davamlı və kifayət qədər güclü külək əlverişlidir.
- Azərbaycanda günəşli saatların illik miqdarı baxımından Naxçıvanın Arazboyu sahələri xüsusilə əlverişlidir. Kür-Araz ovalığı da bu göstəriciyə görə Lənkəran ovalığını qabaqlayır. Xəritədə sənaye işarələrini resurs, əhali və nəqliyyat məlumatları ilə birlikdə təhlil et.
Bu mövzunun tapşırıqlarında işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Daş kömürün əsas hasilatçıları arasında Çin, ABŞ, Hindistan, Rusiya, Avstraliya və CAR var. Dəmir filizinin çıxarılmasında isə Avstraliya, Braziliya, Çin, Hindistan və Rusiya seçilir; beləliklə, bəzi ölkələr hər iki xammalın hasilatında mühüm yer tutur.
Öyrənilməli qayda
Başqa şərtlər dəyişməz qalarsa, günəşin daha uzun müddət işıq saçdığı ərazilər günəş energetikası üçün üstünlük qazanır. Əraziləri müqayisə edərkən buludluluğun günəşlənmə müddətini azaltdığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Xammal tez xarab olduqda və ya emal zamanı kütləsinin böyük hissəsini itirdikdə müəssisəni onun mənbəyi yaxınlığında qurmaq daşınma xərclərini və itkiləri azaldır. Aqrar məhsulları ilkin emal edən sahələrin yerləşməsini bu xüsusiyyətlərlə əlaqələndir.
Öyrənilməli qayda
Neft üzvi qalıqların çevrilməsi ilə yaranan maye yanacaqdır və hasilatla istehlakın müxtəlif ərazilərdə cəmlənməsi onun beynəlxalq daşınmasını zəruri edir. Yanacaqları müqayisə edərkən neftin xüsusiyyətlərini enerji uçotunda etalon sayılan daş kömürün xüsusiyyətləri ilə qarışdırma.
Amili tap
Hər sualda düzgün variantı seç. Əvvəlcə özündən soruş: bu istehsalda ən çox nəyə xərc çəkilir?
Nümunələr
Quyudan neft çıxaran müəssisə ilə benzin hazırlayan zavod eyni sənaye qrupundadırmı? Xeyr. Birinci hasilata, ikinci emala aiddir; hər ikisi yanacaq-energetika kompleksinə daxildir.
Alüminium əridən zavod üçün ucuz elektrik təklif edən mərkəz niyə əlverişlidir? İstehsal çox enerji tələb etdiyindən elektrik xərcinin azalması məhsulun maya dəyərini aşağı salır.
A məntəqəsində ildə 2600, B-də 2100 günəşli saat qeydə alınıb. Digər şərtlər bərabərdirsə, hansını seçərsən? A-nı: günəşli müddət daha uzundur.
Tipik səhv
Alüminium zavodu filiz yatağının yanında tikilir, çünki bütün zavodlar yatağın yanında olur.
Alüminium əritmək çox elektrik tələb edir, ona görə zavod ucuz enerji mənbəyinin yaxınlığında tikilir. Burada əsas amil enerjidir.
Bütün zavodları yataqların yanında yerləşdirmək düzgün deyil. Əvvəl məhsulun necə alındığını müəyyənləşdir, sonra əsas xərci artıran amili tap.
Günəş energetikasında da eyni səhv olur: yalnız havanın istiliyinə əsaslanma. Sual günəşli saatları soruşursa, həmin göstəricini müqayisə et.
Özünü yoxla
Tez xarab olan xammalı ilkin emal edən müəssisə üçün yer seçirsən. Digər şərtlər eynidirsə, hansı yer daha əlverişlidir?
Tez xarab olan xammalın mənbəyinə yaxınlıq daşınma zamanı itkiləri azaldır. Buna görə belə müəssisənin yerləşməsində xammal amili əsasdır.
Müəssisənin xammalı asan daşınır, əsas istehsal xərci isə elektrik enerjisinə çəkilir. Hansı dəyişiklik yeni ərazini bu müəssisə üçün daha əlverişli edər?
İstehsalın əsas xərci elektrik enerjisinə çəkildiyinə görə onun ucuzlaşması istehsal xərcini azaldır. Burada yerləşməni müəyyənləşdirən əsas amil enerjidir.
Günəş stansiyası üçün iki ərazini müqayisə edirsən. Digər şərtlər eynidir, lakin birində buludluluq daha çoxdur. Hansı nəticə doğrudur?
Buludluluq günəşlənmə müddətini azaldır. Digər şərtlər eyni olduqda günəşin daha uzun müddət işıq saçdığı ərazi günəş energetikası üçün daha əlverişlidir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Təsərrüfat sahələrinin yerləşməsinin xəritələrə əsasən təhlili», səh. 24
- Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Sənaye və kənd təsərrüfatının müasir vəziyyəti», səh. 120
- Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Alternativ enerji mənbələri», səh. 145
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Dünyada hasilat sənayesinin coğrafiyası», səh. 183
- Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Dünyada emaledici sənayenin coğrafiyası», səh. 187
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Sənaye sahələri necə yerləşdirilir?», səh. 181
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Azərbaycanda istehsalın məkan miqyası», səh. 38