Coğrafiya, Hidrosfer

Okeanın dərinliyi və duzluluğu

Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Dünya okeanından istifadə», səh. 98
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Dünya okeanı», səh. 30
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Okean necə yarandı?», səh. 32
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Okeanda hansı su və quru hissələri var?», səh. 34
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Okeanda suyun xassələri», səh. 36
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Okeanda suyun hərəkəti», səh. 38
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Adalar dünyası − Okeaniya», səh. 40
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Yeri su planeti adlandırmaq olarmı?», səh. 66

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bu mövzuda exolotun ölçdüyü vaxtdan okeanın dərinliyini, iki məntəqənin dərinlik fərqini və ya siqnalların qayıtma müddətləri arasındakı fərqi hesablayırsan. Duzluluq tapşırıqlarında isə su nümunəsindəki duzun miqdarını, eyni qədər duz verən başqa nümunənin kütləsini və qarışıq üçün çatışmayan su kütləsini müəyyənləşdirirsən. Əsas bacarıq verilənləri düzgün düsturla əlaqələndirmək və ölçü vahidlərini uyğunlaşdırmaqdır.

Qayda

Dünya okeanı bir-biri ilə əlaqəli duzlu su hövzələrinin bütöv sistemidir. Sakit, Atlantik, Hind, Cənub və Şimal Buzlu okeanları bu sistemə daxildir.
Boğaz su hövzələrini birləşdirən dar keçiddir. Körfəz su hövzəsinin quruya doğru uzanan hissəsidir. Dəniz okeandan quru parçaları və ya sualtı yüksəkliklərlə müəyyən dərəcədə ayrılır.
Exolot dərinliyi səsin əks olunması ilə ölçür. Siqnal dibə enir və geri qayıdır, yəni dərinlik qədər yolu iki dəfə keçir. Buna görə $h=\frac{vt}{2}$ , $t=\frac{2h}{v}$ ; burada $h$ dərinlik, $v$ səsin sürəti, $t$ ümumi vaxtdır.
Səsin sürəti dəyişmirsə, dərinlik fərqi $\Delta h=\frac{v\Delta t}{2}$ , vaxt fərqi isə $\Delta t=\frac{2\Delta h}{v}$ olur. Sürət metr/saniyə ilə veriləndə vaxtı saniyə, dərinliyi metr götür.
Duzluluq bir kiloqram dəniz suyundakı həll olmuş duzların qramla miqdarıdır. Məsələn, $32‰$ duzluluq bir kiloqram nümunədə $32$ qram duz olduğunu göstərir. Okeanın orta duzluluğu təxminən $35‰$ -dir.
Duz kütləsi $m_{duz}=\frac{MS}{1000}$ düsturu ilə tapılır: $M$ su nümunəsinin kütləsi, $S$ duzluluğun promille ilə ədədi qiymətidir. Bu düsturda hər iki kütlənin vahidi eynidir. Su tonla verilirsə, $MS$ hasili duzun kiloqramla kütləsini göstərir.
Qarışdırılarkən itki yoxdursa, nümunələrdəki duz kütlələri toplanır. Eyni duz kütləsini verən nümunələr üçün $M_1S_1=M_2S_2$ bərabərliyindən istifadə et.

Nümunələr

Exolot siqnalı bir nöqtədə $4$ , digərində $7$ saniyəyə qayıdır. Sürət $1500$ m/san olarsa, dərinlikləri və fərqi tap.

Həll: $h_1=1500\times4:2=3000$ m, $h_2=1500\times7:2=5250$ m. Fərq $5250-3000=2250$ m-dir.

Duzluluğu $30‰$ olan $8$ ton nümunədəki qədər duzu $40‰$ duzluluqlu neçə ton sudan almaq olar?

Həll: birinci nümunədə $8\times30=240$ kq duz var. Axtarılan kütlə $240:40=6$ tondur.

Duzluluğu $32‰$ olan $3$ ton suya $40‰$ duzluluqlu su əlavə edilir. Qarışıqda $256$ kq duz varsa, əlavə edilən suyun kütləsini tap.

Həll: əvvəlki duz $3\times32=96$ kq, əlavə olunan duz $256-96=160$ kq-dır. Su kütləsi $160:40=4$ tondur.

Tipik səhv

Exolotun göstərdiyi vaxtı yalnız dibə enmə vaxtı sayma: dərinlik hesabında ikiyə bölməyi unutma. Promilleni faizlə qarışdırma: $35‰=3{,}5\%$ . Duz hesabında tonla kiloqramı eyni vahidə çevir və ya ton üçün verilmiş qısa qaydanı tətbiq et.