Ədəbiyyat, Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı (XIII–XVI əsrlər)
Nəsimi, Xətayi və Füzuli yaradıcılığı: forma eyni, məna fərqli
Nəsimi, Xətayi və Füzulinin əsərlərini formaya görə yox, mənaya görə ayırmağı və müqayisə suallarında tələyə düşməməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Bir şair deyir: “mən bu cahana sığmazam”. Başqa biri yazır: “Məni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı?” Birinci səs az qala bütün dünyaya meydan oxuyur. İkincisi sevginin ağrısından yorulub dərdini deyir. Amma maraqlıdır: ikisi də qəzəldir, ikisi də əruzla yazılıb.
Bu dövrün üçüncü böyük adı da az maraqlı deyil. Xətayi təxəllüsü ilə yazan Şah İsmayıl həm hökmdar, həm şair idi. O, “Dəhnamə”də baharı elə təsvir edir ki, təbiət sanki gözünün qabağında oyanır.
İmtahanın sevdiyi tələ də elə buradadır: forma eyni görünür, məna isə tam başqadır. Bu səhifədən sonra onları bir baxışda ayıracaqsan.
Niyə lazımdır
Bu mövzu sənə klassik şeiri oxumağı öyrədir: kimin danışdığını, sevgilinin nəyi təmsil etdiyini, qəhrəmanın niyə belə davrandığını soruşmağı. Bu bacarıq inşada da, başqa klassik əsərlərin təhlilində də işinə yarayacaq. Füzulinin qəzəllərinə muğamda tez-tez rast gəlinir, onları başa düşmək həmin ifaları da başqa cür eşitməyə kömək edir.
İmtahanda isə suallar çox vaxt bir-birinə oxşayan iki fikri qarşı-qarşıya qoyur. Bir sözə görə qərar verən səhv edir. Mənaya baxan isə düzgün variantı sakitcə seçir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda Nəsiminin təriqət və dünyəvi lirikasına aid fikirləri ayırır, müqayisə cədvəlində yanlış yerləşdirilmiş məlumatları müəyyənləşdirirsən. “Sığmazam” ilə Füzulinin “Məni candan usandırdı...” qəzəlini məzmun, janr və vəzn baxımından tutuşdurursan. “Leyli və Məcnun”da isə Leylinin hərəkətlərindən nəticə çıxarır, onun yaşadığı mühitlə daxili aləmi arasındakı münasibəti izah edirsən.
Qayda
- Hürufilik Nəsiminin təriqət lirikasını anlamağa kömək edir: bu təlim insanı ilahi mahiyyətin daşıyıcısı sayır. Kamil insan özünü tanımalı, mənən saflaşmalı, nəfsini cilovlamalıdır. Şairin bu görüşlərə bağlılığında insan ləyaqətini müdafiə etmək istəyi mühümdür.
- Təriqət şeirlərində sevgili ilahi gözəlliyi təmsil edə bilər. Dünyəvi sevgi lirikasında isə yar həyatda yaşayan insandır. Məhəbbət mövzusu və qəzəl janrı hər iki istiqamətdə mövcuddur; təkcə “yar” sözünə əsaslanaraq şeiri qruplaşdırmaq olmaz.
- Nəsimi hürufi düşüncələrini türk və fars dillərində ifadə etmişdir. Onun sufi məzmunlu şeirləri hürufi məzmunlu əsərlərindən sayca azdır. Dünyəvi lirikası məhəbbətlə məhdudlaşmır, ictimai düşüncələri və təbiət təsvirlərini də əhatə edir.
- “Sığmazam” insanın mənəvi əzəmətini bildirən təriqət qəzəlidir. Danışan qəhrəman öz mövqeyini inamla bəyan edir. Əsər əruzun rəcəz bəhrindədir; “sığmazam” rədifdir. Təkrir, təzad və samit səslərin təkrarı olan alliterasiya çağırış ahəngini gücləndirir.
- Xətayi “Dəhnamə” poemasının müəllifidir; əsərin adı “On məktub” deməkdir. “Bahariyyə” həmin poemadakı bahar təsviridir. Təbiətin canlanması bu parçanın əsas məzmununu təşkil edir.
- Füzulinin aşiqi “Məni candan usandırdı...” qəzəlində əzabdan şikayətlənsə də, sevgisini qoruyur. Bu əsərlə “Sığmazam”ın ortaq formal əlamətləri qəzəl janrı, beyt quruluşu və əruz vəznidir.
- Leyli sevgisini açıq yaşamağa imkan verməyən mühitdədir. Hisslərini gizlətməsi qorxu və anlaşılmamaqla bağlıdır. Aya, şama üz tutaraq dərdini dilə gətirməsi tənhalığını göstərir. Zahiri itaətinə baxmayaraq, sevgisinə sadiq qalır.
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Nəsiminin təriqət lirikasında sevgilinin gözəlliyi ilahi məna qazanır, dünyəvi sevgi lirikasında isə aşiqin bağlandığı insan həyati xüsusiyyətləri ilə seçilir. Müqayisə zamanı məzmundakı bu fərqi janrla qarışdırma: qəzəl hər iki istiqamətdə işlənir.
Öyrənilməli qayda
Nəsimidə kamillik özünü tanımaq, mənəvi saflıq və nəfsin hökmündən qurtulmaqla bağlıdır; insanı ucaldan hürufi düşüncələr onun türkcə və farsca əsərlərində yaşadılır. Təriqət lirikasında hürufi nümunələr sufi nümunələrdən çoxdur, dünyəvi sevgi lirikasındakı məhbub isə bəşəri xüsusiyyətlər daşıyır; fikirləri qiymətləndirərkən bu fərqləri nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Məhəbbət Nəsimi lirikasının həm təriqət, həm də dünyəvi istiqamətində işlənir, lakin sevgiliyə verilən məna dəyişir: birində ilahi gözəllik, digərində bəşəri duyğular önə çıxır. Mövzu və qəzəl formasının ortaq olması hürufi anlayışların bütün sevgi şeirlərinə aid edilməsi üçün əsas deyil.
Öyrənilməli qayda
Obrazın məcburiyyət üzündən göstərdiyi itaət onun daxili inamından əl çəkməsi demək deyil. Leylinin davranışını şərh edərkən yaşadığı mühitin təzyiqini, duyğularını kimə açdığını və sevgiyə münasibətindəki davamlılığı birlikdə nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Nəsiminin hürufi lirikasında insanın böyüklüyü onun ilahi başlanğıcı ilə izah edilir, dünyəvi sevgi lirikasında məhbub həyati cizgilərlə canlandırılır. Janr məzmun istiqamətini təkbaşına müəyyənləşdirmir: şair bu fərqli düşüncələri qəzəl formasında da ifadə edir.
Öyrənilməli qayda
Klassik qəzəl beytlərlə qurulur və əruzla yazılır; insanın ilahi mahiyyəti ilə aşiqin sədaqəti isə müqayisə zamanı fərqləndirilməli məzmun əlamətləridir. Qafiyədən sonra dəyişmədən təkrarlanan söz və ya söz birləşməsi rədifdir, onun konkret ifadəsi hər şeirdə ayrıca yoxlanmalıdır.
Öyrənilməli qayda
Nəsimi insanı həm dünyəvi, həm də hürufi lirikasında ucaldır, lakin insanın ilahi başlanğıcını təriqət anlayışları ilə əsaslandırmaq hürufi istiqaməti səciyyələndirir. Ana dilində yazmaq və qəzəl formasını seçmək hər iki qrupda mümkündür; bunları yalnız bir istiqamətin əlaməti sayma.
Öyrənilməli qayda
Nəsiminin hürufi lirikasında insanın müqəddəsliyi onun ləyaqətinin müdafiəsinə əsas verir, dünyəvi sevgi lirikasında isə aşiqin mənəvi ehtiyacı sevgili ilə görüşə yönəlir. Müqayisədə sevgilinin hansı məna daşıdığına və aşiqin sərvətlə mənəvi yaxınlıq arasında nəyə üstünlük verdiyinə diqqət et.
Öyrənilməli qayda
Nəsiminin dünyəvi poeziyası yalnız sevgi ilə məhdudlaşmır, təbiəti və ictimai düşüncələri də əhatə edir; hürufi lirikasında isə insanın ucalığı ilahi başlanğıcla əlaqələndirilir. Mövzuların bölgüsündə qəzəl formasını ortaq cəhət kimi nəzərə al, təriqət anlayışlarını bütün yaradıcılığa şamil etmə.
Öyrənilməli qayda
Təriqət qəzəlində insanın məkan hüdudlarını aşması onun ilahi mahiyyətini bildirir; dünyəvi məhəbbət qəzəlində isə aşiqin dəyərləri sevgiliyə bağlılığı ilə müəyyənləşir. Fikirləri əsərlər üzrə bölərkən varlığın fəlsəfi izahını ayrılıq və vüsal duyğularından fərqləndir.
Özünü yoxla: forma, yoxsa məna?
Hər sualda bir variant düzgündür. Seçməzdən əvvəl özündən soruş: burada nə müqayisə olunur?
Nümunələr
Şagird “Qəzəl şəklində yazılıbsa, mütləq təriqət şeiridir” deyir. Fikir doğrudurmu? Xeyr. Qəzəl janrı mövzunu təkbaşına müəyyənləşdirmir; Nəsiminin dünyəvi sevgidən bəhs edən qəzəlləri də var.
“Sığmazam”dakı qətiyyətlə “Məni candan usandırdı...”dakı iztirabı müqayisə et. Birincidə insanın ucalığı inamla səsləndirilir, ikincidə sevən qəlbin ağrısı duyulur. Məzmun fərqli olsa da, hər ikisi əruzla yazılmış lirik əsərdir.
Leylinin öz hisslərini anasına açmamasından sevgisinin zəifliyi nəticəsi çıxırmı? Xeyr. Davranışın səbəbini onu sıxan mühitdə axtar; gizlətmək sevgidən vazkeçmək demək deyil.
Tipik səhv
“Sığmazam” qəzəldir, deməli, Nəsiminin bütün qəzəlləri mütləq təriqət şeiridir. Leyli hisslərini anasına açmır, deməli, sevgisi zəifdir.
Qəzəl janrı həm təriqət, həm dünyəvi lirikada var, mövzunu isə şeirin məzmunu göstərir. Leyli mühitin təzyiqi üzündən susur, amma sevgisinə sadiq qalır.
Janrı mövzu ilə, qəhrəmanın məcburi davranışını isə daxili seçimi ilə qarışdırma. Əvvəl nəyin müqayisə olunduğunu müəyyənləşdir, sonra fikri əsərdəki məzmunla yoxla.
“Hamısı”, “yalnız”, “mütləq” kimi sözlər olan hökmləri xüsusilə diqqətlə qiymətləndir: tələ çox vaxt məhz bu sözlərdə gizlənir.
Mövzu üzrə suallar
Nəsiminin hürufi düşüncəsində kamil insan anlayışına uyğun fikri seç.
Nəsiminin hürufi düşüncəsində kamillik özünü tanımaq, mənəvi saflıq və nəfsin hökmündən qurtulmaqla bağlıdır.
“Sığmazam”ın təhlilində samit səslərin təkrarı rədif adlandırılıb. Bu səhvi necə düzəldərsən?
Samit səslərin təkrarı alliterasiyadır. Rədif isə qafiyədən sonra dəyişmədən təkrarlanan söz və ya söz birləşməsidir.
Füzulinin “Məni candan usandırdı...” qəzəlindəki aşiq ilə Leylinin sevgiyə münasibətini birləşdirən fikri seç.
Qəzəldəki aşiq əzabdan şikayətlənsə də, sevgisini qoruyur. Leyli də mühitin təzyiqi üzündən hisslərini gizlətsə də, sevgisinə sadiq qalır.
Bu mövzunu sınaqda yoxla
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «İmadəddin Nəsimi. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 61
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Sığmazam», səh. 65
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Şah İsmayıl Xətayi. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 69
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Dəhnamə», səh. 72
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Məhəmməd Füzuli. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 79
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Məni candan usandırdı...», səh. 81
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Leyli və Məcnun», səh. 84
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «İmadəddin Nəsimi. Ağrımaz», səh. 40
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Şah İsmayıl Xətayi. Bahariyyə (“Dəhnamə” poemasından)», səh. 44
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Məhəmməd Füzuli. Söz», səh. 48
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Qurbani. Bənövşəni (qiymətləndirmə materialı)», səh. 52