Coğrafiya, Dünya nəqliyyatı və iqtisadi əlaqələr

Nəqliyyat və iqtisadi əlaqələr: yük hara və necə gedir

Marşrutun hansı materikdə olduğunu tapmağı, neft və qaz kəmərlərini ayırmağı və ticarət balansını hesablamağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: bazarda taxta qutulara yığılmış sarı banan dəstələri.

Marketdə banan götürəndə bir sual ver: bu meyvə buraya necə gəlib? Banan tropik bitkidir, ona görə də rəfdəkilərin çoxu uzaq isti ölkələrdən gəlir. Yolun bir hissəsini gəmi, bir hissəsini qatar və ya yük maşını gedir. Sənin əlindəki bir banan bütöv bir nəqliyyat zəncirinin son halqasıdır.

Bunun əksi də var. Bakıdan çıxan neft boru ilə Gürcüstandan və Türkiyədən keçir, Aralıq dənizi sahilindəki Ceyhanda tankerə doldurulur. Yəni xəritədəki hər xəttin arxasında konkret bir yük və konkret bir yol durur.

Bu mövzu həmin xətləri oxumağı öyrədir: nə, haradan, hara və nə ilə gedir.

Niyə lazımdır

Xəbərlərdə kəmər, liman, tranzit dəhlizi, ixrac sözlərini tez-tez eşidirsən. Bu mövzudan sonra onların arxasında nə olduğunu başa düşəcəksən: niyə ağır yük gəmi ilə, təcili yük təyyarə ilə gedir, ölkənin ticarəti niyə artıqla və ya kəsirlə bağlanır.

İmtahanda isə bu tapşırıqlar adətən qısa olur, amma tələsik oxuyanı tez tutur. Bir neçə dəqiqəlik diqqət yanlış seçilən kəmərdən və ya qarışdırılan dənizdən qoruyur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda marşrutların hansı materikdə yerləşdiyini müəyyənləşdirir, şəhərləri ölkələrlə əlaqələndirirsən. Azərbaycanın neft ixracında işlədilən kəmərləri tanımalı, onları Xəzərdəki gəmi marşrutlarından ayırmalısan. Bunun üçün başlanğıc və son məntəqənin yerini, yolun növünü və daşınan məhsulu birlikdə nəzərə al.

Qayda

Marşrut üzrə materiki tapmaq üçün əvvəl şəhərlərin ölkələrini müəyyən et. Məktəb coğrafiyasında Avropa və Asiya birlikdə Avrasiya materikini təşkil edir.
Nəqliyyat növləri müxtəlif məqsədlərə uyğundur: avtomobil qısa məsafədə çevik çatdırılma, dəmir yolu böyük həcmli quru daşımaları, dəniz nəqliyyatı isə uzağa kütləvi yük aparmaq üçün əlverişlidir. Hava nəqliyyatı sürətli, lakin bahadır.
Neft kəmərləri olan Bakı–Supsa və Bakı–Novorossiysk Qara dəniz sahillərinə, Bakı–Tbilisi–Ceyhan isə Aralıq dənizi sahilinə çıxır. Bakı–Tbilisi–Ərzurum xətti qaz daşıyır.
Dəniz yolları Azərbaycanı Aktau, Türkmənbaşı və Həştərxan kimi Xəzər limanları ilə əlaqələndirir. İki limanın adını yanaşı görmək həmin istiqamətdə boru kəmərinin olduğunu göstərmir.
Tranzit yükün və ya sərnişinin bir ölkədən digərinə üçüncü ölkənin ərazisi ilə daşınmasıdır. Azərbaycanın Şərq–Qərb və Şimal–Cənub istiqamətlərindəki mövqeyi tranzit imkanlarını artırır.
Ticarət balansı ixracın dəyərindən idxalın dəyərini çıxmaqla hesablanır. İxrac üstün olduqda saldo müsbət, idxal üstün olduqda mənfidir. Ticarət dövriyyəsi isə bu iki dəyərin cəmidir.
Xidmət sahələri arasında nəqliyyat, ticarət, turizm və maliyyə xidmətləri var. Xarici turistlərin ölkədəki xərcləri həmin ölkəyə gəlir gətirir.
Maliyyə mərkəzləri bankların və beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarının cəmləşdiyi şəhərlərdir; London və Nyu-York buna nümunədir.
İqtisadi zona azad iqtisadi zona formasında təşkil ediləndə investisiya və sahibkarlığı təşviq edən xüsusi güzəştlər tətbiq olunur.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Marşrutu materiklə uyğunlaşdırmaq üçün onun birləşdirdiyi şəhərlərin hansı ölkələrdə, həmin ölkələrin isə hansı materikdə yerləşdiyini müəyyən et. Avropa və Asiya ayrı qitələr olsa da, birlikdə Avrasiya materikini təşkil edir.

Öyrənilməli qayda

Azərbaycan neftinin ixrac kəmərləri qurudan keçərək Qara və Aralıq dənizlərinin sahillərinə çatır. Xəzər limanları arasındakı gəmi marşrutlarını boru kəmərləri ilə qarışdırma.

Yolu tanı

Hər sualda bir düzgün cavab var. Əvvəl düşün, sonra seç.

Nümunələr

Toronto–Ottava marşrutu hansı materikdədir? Hər iki şəhər Kanadadadır; Kanada Şimali Amerikada yerləşdiyindən marşrut da bu materikə aiddir.

Neft Ceyhan terminalına çatdırılırsa, hansı kəmərdən və hansı dəniz sahilindən söhbət gedir? Ceyhan Türkiyədədir. Cavab Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəməri və Aralıq dənizi sahilidir.

Ölkənin ixracı 18, idxalı 12 milyard dollar olarsa, balansı və dövriyyəni hesabla. Saldo

18-12=6

milyard dollardır, yəni müsbətdir. Dövriyyə

18+12=30

milyard dollara bərabərdir.

Tipik səhv

Xəritədə Bakı ilə Ərzurum arasında xətt var, deməli bu, neft kəməridir və Aralıq dənizinə çıxır.

Bakı–Tbilisi–Ərzurum xətti qaz daşıyır. Neft ixracı Ceyhanla bağlıdır: Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəməri Aralıq dənizi sahilinə çıxır.

Şəhər adları arasındakı xətti avtomatik olaraq dəmir yolu və ya boru kəməri sayma. Əvvəl marşrutun nə daşıdığını və məntəqələrin coğrafi yerini yoxla.

Neft kəməri ilə qaz kəmərini də qarışdırma: Ərzurum qaz, Ceyhan isə neft ixracı ilə bağlıdır.

Özünü yoxla

Böyük həcmli yükü quru yolu ilə daşımaq üçün hansı nəqliyyat növünü seçərsən?

Bakıdan Aktauya gəmi ilə yük daşınmasını necə təsnif edərsən?

Şərti ölkənin ticarət dövriyyəsi $25$ milyon dollar, ixracı $9$ milyon dollardır. Ticarət balansını hesabla.

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, II qrup Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Azərbaycanın nəqliyyatı və xarici ticarət əlaqələri», səh. 135
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Beynəlxalq maliyyə mərkəzlərinin coğrafiyası», səh. 182
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Azad iqtisadi zonalar», səh. 187
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Konfrans dərs. Azərbaycanın iqtisadi-mədəni əlaqələri», səh. 202
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Nəqliyyatın coğrafiyası», səh. 196
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «“Tüstüsüz sənaye” – turizm», səh. 199