beta

← Geri

İnformatika, Modelləşdirmə

Modellər və cədvəllə məntiqi həll: şərtdən düzülüşə

Şərtləri cədvələ və sıra nömrələrinə çevirib «kim harada, kim nə ilə» tipli məsələləri səhvsiz həll etməyi öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: məktəb partasının üstündə açıq dəftər, dəftərdə karandaşla çəkilmiş boş cədvəl və bir neçə işarə, yanında karandaş və pozan.

Məktəbin dərs cədvəlinə bax. Sətirlərdə günlər, sütunlarda dərs saatları var. «Çərşənbə, üçüncü dərs nədir?» sualının cavabı bir xanadadır. Sən onu tapmaq üçün heç nə hesablamırsan, sadəcə baxırsan.

Metro xəritəsi də belədir. Orada stansiyaların sırası və xətlər var, amma real məsafələr yoxdur. Sərnişinə lazım olan da elə budur. Bax bu, modeldir: lazım olanı saxla, qalanını at.

«Üç dost, üç dərnək, dörd şərt» tipli məsələlərdə hər şeyi başda saxlamağa çalışanda bir şərt yaddan çıxa bilər. Kağıza kiçik cədvəl çəkəndə şərtləri izləmək asanlaşır: hər şərtdən sonra hansı imkanların qaldığını görürsən. Tapdığın cavabı isə sonda yenə bütün şərtlərlə yoxlayırsan.

Niyə lazımdır

Belə tapşırıqlarda çətin hesab yoxdur. Çətinlik şərtləri qarışdırmamaqdadır. Cədvəl və sıra nömrələri sözləri dəqiq qeydə çevirir: «soldadır» bir bərabərsizlik olur, «dərhal soldadır» isə fərqi 1 olan iki ədəd.

Bu vərdiş imtahandan kənarda da işinə yarayır: növbə qrafiki qurmaq, komandaya vəzifə bölmək, səyahət planı yazmaq. Hər birində obyektlər, seçimlər və şərtlər var, cədvəl də onları bir yerdə görməyə kömək edir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda verilən şərtlərdən obyektlərin sırasını, yerini və ya kimə aid olduğunu müəyyənləşdirirsən. Tapşırıqda günləri şəxslərlə, adları soyadlarla uyğunlaşdırmaq, rəngli əşyaları kəmiyyətlərinə görə düzmək tələb oluna bilər. Bəzən əvvəlcə ədədi ortanı hesablayır, sonra qonşuluq və məsafə şərtlərini tətbiq edirsən. Əsas bacarıq məlumatı cədvələ çevirmək və bütün şərtlərə uyğun nəticə çıxarmaqdır.

Qayda

  • Model obyektin, hadisənin və ya prosesin məqsədə uyğun seçilmiş xüsusiyyətlərini əks etdirir. Bütün təfərrüatları saxlamaq lazım deyil.
  • Maddi model fiziki nümunədir, məsələn, binanın maketi. İnformasiya modeli isə təsviri məlumatla verir: mətn, sxem, cədvəl və ya düsturla.
  • Statik model müəyyən andakı vəziyyəti göstərir; dinamik model zamanla dəyişməni təsvir edir. Günlük temperatur dəyişməsinin qrafiki dinamik modeldir.
  • Riyazi model əlaqələri riyazi ifadələrlə göstərir. Kompüterdə modelin giriş qiymətlərini dəyişib nəticələri araşdırmaq hesablama eksperimentidir.
  • Cədvəl modeli məlumatı sətir və sütunlarda təşkil edir. Uyğunlaşdırmada adları sətirlərə, mümkün xüsusiyyətləri sütunlara yaz; təsdiqlənən xanaya «+», mümkünsüzə «−» qoy. Boş xana hələ qərar verilmədiyini bildirir.
  • Tək uyğunluq şərti varsa, hər obyektə yalnız bir seçim düşür və hər seçim bir dəfə işlənir. «+» qoyduğun xananın sətrindəki və sütunundakı digər imkanları sil.
  • Yerləri soldan sağa nömrələ. A, B-dən soldadırsa, pA<pBp_A<p_B; dərhal soldadırsa, pB−pA=1p_B-p_A=1. Aralarında kk obyekt varsa, ∣pA−pB∣=k+1|p_A-p_B|=k+1.
  • Ədədi orta xˉ=x1+⋯+xnn\bar{x}=\frac{x_1+\cdots+x_n}{n} düsturu ilə hesablanır. Orta qiymət həmişə sıranın ortasındakı qiymət deyil; hesablayıb verilənlərlə tutuşdur.

Bu mövzunun tapşırıqlarında işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Solda və ya sağda olmaq qonşuluq demək deyil; qonşu obyektlərin sıra nömrələri isə bir vahid fərqlənir. Avtomobillərin mümkün yerlərini bu fərqə görə yoxla və şərtlərdən hər hansı birini pozan düzülüşü kənarlaşdır.

Öyrənilməli qayda

İki fərqli obyektlə üçüncü obyekt arasında eyni sayda yer varsa, həmin iki obyekt üçüncünün əks tərəflərində, ondan bərabər uzaqlıqda yerləşir. Ədədi ortanın göstərdiyi qutunun yerini müəyyənləşdir, sonra simmetrik yerləri və solda olma şərtlərini birlikdə yoxla.

Öyrənilməli qayda

Hər gün bir nəfərin çıxış etdiyi cədvəldə əvvəlcə günü məlum olan şəxsləri yerləşdir, sonra qalan günləri şərtlərə görə bölüşdür. Bir şəxsdən dərhal sonra çıxış edən şəxs ondan sonrakı ilk günü tutmalıdır.

Öyrənilməli qayda

Soldan sağa ardıcıl gəlməli olan obyektlərin yerləri artan sıra nömrələri ilə göstərilir, lakin bu yerlərin qonşu olması vacib deyil. Ədədi orta ilə sarı qovluğun yerini tap, sonra ondan bərabər uzaqlıqdakı yerləri qara, mavi və ağ qovluqların tələb olunan sırasına görə yoxla.

Öyrənilməli qayda

Hər adın yalnız bir soyada uyğun gəldiyi məsələdə şərtlərlə ziddiyyət yaradan uyğunluqlar silinir və qalan seçimlər birlikdə yoxlanır. Fərqli qiymət alanların eyni şəxs ola bilməməsini, həmçinin boyların bərabərliyi və müqayisəsini ad–soyad cədvəlində nəzərə al.

Özün yoxla: kiçik məntiq məsələləri

Hər məsələdə yerləri soldan sağa nömrələ və ya kiçik cədvəl çək, sonra cavabı seç.

Nümunələr

1

Atlas, lüğət, roman və albom dörd yerdədir. Atlas üçüncüdür, albom atlasdan dərhal sağdadır, lüğət romandan soldadır. Romanın yerini tap.

Həllə bax

Həll: Albom dördüncüdür. İlk iki yer lüğətə və romana qalır. Solda lüğət olduğundan roman ikinci yeri tutur.

2

Aysu, Kənan və Nərmin hərəsi fərqli dərnəyə gedir: rəsm, şahmat, musiqi. Kənan şahmatdadır. Aysu musiqiyə getmir. Nərminin dərnəyini tap.

Həllə bax

Həll: Şahmat sütununda Kənana «+», digərlərinə «−» yaz. Aysuya rəsm qalır; beləliklə, Nərmin musiqi dərnəyindədir.

3

Üç qab soldan sağa kütlələrinin artması ardıcıllığı ilə düzülüb: 4, 7, 10 kq. Narıncı qabın kütləsi bu qiymətlərin ədədi ortasıdır. Ağ qab narıncıdan sağdadır. Ağ qab neçə kiloqramdır?

Həllə bax

Həll: (4+7+10)/3=7(4+7+10)/3=7. Narıncı ikinci, ağ üçüncü yerdədir. Deməli, ağ qab 10 kq-dır.

Tipik səhv

«Albom kitabdan sağdadır» deyilib, deməli, albom kitabın yanındadır: pA−pK=1p_A-p_K=1.

«Albom kitabdan sağdadır» yalnız pK<pAp_K<p_A deməkdir. pA−pK=1p_A-p_K=1 ancaq «dərhal sağdadır» deyiləndə yazılır.

«Sağda» sözünü «dərhal sağda» kimi oxuma: qonşuluq ayrıca bildirilməlidir. Fərziyyəni dəqiq nəticə sayma. Mümkün yerləri növbə ilə sına və ziddiyyət yaradan variantı çıxar.

Sonda tapdığın düzülüşü şərtlərin hər biri ilə yoxla. Bir şərt pozulursa, deməli, hansısa addımda tələsmisən.

Özünü sına

Su çənindəki suyun səviyyəsini hər saat ölçüb cədvələ yazırsan. Səviyyənin gün ərzində dəyişməsini göstərən bu cədvəl hansı modeldir?

Tək uyğunluq şərti olan cədvəldə sətirlərdə şagirdlər, sütunlarda onların seçəcəyi layihələr verilib. Bir xanaya «+» qoyduqda hansı digər xanalara mütləq «−» qoymalısan?

Yerləri soldan sağa nömrələmisən. A kartı B kartından soldadır və aralarında iki kart var. Hansı bərabərlik bu şərtləri düzgün ifadə edir?

Bu mövzunun tapşırıqları səni gözləyir

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını gör.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (Rİ)

Digər mövzular

Bütün İnformatika mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «Kompüter modelləşdirməsi», səh. 43
  • Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «Məntiqi məsələlərin həlli», səh. 179
  • Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «“Model” anlayışı», səh. 49
  • Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Modellərin növləri», səh. 54
  • Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «İnformasiya modellərinin təqdimolunması», səh. 58
  • Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «İnformasiya modelinin hazırlanması», səh. 62
  • Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Kompüter modeli», səh. 66
  • Dərslik: İnformatika, 7-ci sinif, «Cədvəl informasiya modeli», səh. 28
  • Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Obyektin informasiya modeli», səh. 38