beta

← Geri

Azərbaycan dili, “Oxu” və “Yazı” məzmun xətləri; Xülasə; Tezis

Mətnin təhlili, tezis və xülasə: fakt, ehtimal və əsas fikir

Mətndə faktı ehtimaldan, səbəbi sadə ardıcıllıqdan ayırmağı, müəllifin münasibətini tanımağı, tezis və xülasə yazmağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 4 dəqiqə

Dostun səndən dünən baxdığın filmi soruşur. Sən iki saatlıq hekayəni üç cümləyə sığdırırsan: kim idi, nə etdi, necə bitdi. Filmi belə qısa danışanda xülasə verirsən.

Xəbər oxuyanda da beyin eyni işi görür. “Körpü açıldı” ilə “körpünün gələn il açılacağı gözlənilir” cümlələri bir-birinə oxşayır, amma birinci cümlə hadisəni baş vermiş kimi təqdim edir, ikinci isə gözlənti bildirir. Məlumatın fakt olması isə dəlillə yoxlanmalıdır. Bu fərqi görməyən adam ehtimalı fakt kimi danışır və özü də bundan xəbərsiz qalır.

Bu mövzu həmin gündəlik vərdişləri qaydaya salır. Mətndə nə deyildiyini, nəyin güman olduğunu və müəllifin hadisəyə necə baxdığını ayırmağı öyrənirsən.

Niyə lazımdır

Tezis və xülasə yazmağı bacaran adam konspekt tutanda, məruzəyə hazırlaşanda, uzun mövzunu yoldaşına izah edəndə vaxt qazanır: əsası saxlayır, artığı atır. Faktla ehtimalı ayırmaq isə xəbərlərə, reklamlara və şayiələrə qarşı yaxşı süzgəcdir.

İmtahanda bu tapşırıqlar verilmiş mətn üzərində qurulur. Burada əzbər yox, diqqətli oxu işə yarayır: hər seçimin arxasında mətndən bir cümlə göstərə bilirsənsə, doğru yoldasan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda abzasın nikbin, bədbin və ya neytral münasibət bildirdiyini müəyyənləşdirir, seçimini əsaslandırırsan. Sözün mətnə uyğun qarşılığını yazır, yaxud verilmiş abzasdan sinonimini seçirsən. Fikrin fakt və ya ehtimal olduğunu ayırır, hadisənin səbəbini axtarır, boşluğu məntiqi nəticə ilə tamamlayırsan. Cavabın mətnə söykənməli və tələb olunan formada yazılmalıdır.

Qayda

  • Mövzu mətnin nədən bəhs etdiyini, əsas fikir isə həmin mövzu haqqında çatdırılan başlıca düşüncəni bildirir. Əvvəl bütöv mətni, sonra sualla bağlı hissəni diqqətlə oxu.
  • Münasibət qiymətləndirmə bildirən ifadələrdən anlaşılır: nikbin yanaşma ümid və inamı, bədbin yanaşma ümidsizliyi göstərir. Neytral təqdimatda emosional qiymətləndirmə önə çıxmır. Tək sözə deyil, abzasın ümumi məzmununa bax.
  • Fakt mətndə gerçəkləşmiş və ya təsdiqlənmiş məlumat kimi təqdim olunur; ehtimal isə güman və gözlənti bildirir. Bir nəticənin ölçülməsi başqa nəticənin də sübut edilməsi demək deyil.
  • Səbəb hadisənin niyə baş verdiyini, nəticə isə nəyə gətirdiyini göstərir. Ardıcıl verilən iki hadisə mütləq səbəb və nəticə əlaqəsi yaratmır. Səbəb açıqlanmayıbsa, onu özündən əlavə etmə.
  • Kontekst sözün hansı mənada işləndiyini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Qarşılığı cümlədə yoxla: məna və qrammatik uyğunluq qorunmalıdır. Abzasdan sinonim istənirsə, başqa mənbədən söz seçmə.
  • Boşluğu tamamlayarkən həm əvvəlki, həm də sonrakı cümlə ilə əlaqəni yoxla. Cavabda bütöv cümlənin, yalnız çatışmayan hissənin, yoxsa sözün başlanğıc formasının istəndiyinə diqqət et.
  • Tezis əsas müddəanın qısa və aydın ifadəsidir. Tezislər hazırlayarkən mühüm fikirləri ayrıca hökmlər şəklində yaz.
  • Xülasə mətnin əsas məzmununu yığcam və rabitəli çatdırır. İkinci dərəcəli təfərrüatları ixtisar et, əsas məna əlaqələrini saxla, şəxsi münasibətini əlavə etmə.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Nikbin münasibət yaxşı nəticəyə ümid, bədbin münasibət isə ümidsizlik bildirir; neytral təqdimatda məlumat şəxsi qiymət verilmədən çatdırılır. Abzası bu əlamətlərə görə qiymətləndir və seçimini oradakı fikirlə əsaslandır.

Öyrənilməli qayda

Yarımçıq cümləni tamamlayan fikir əvvəlki cümlələrin məntiqinə və mövcud cümlənin qrammatik quruluşuna uyğun gəlməlidir. Müqayisədə nəyin eyni qaldığını, nəyin fərqləndiyini müəyyənləşdirərək çatışmayan meyarı tap.

Öyrənilməli qayda

Yaxınmənalı sözlər hər cümlədə bir-birini əvəz edə bilmir. Qarşılıq seçərkən sözün məhz həmin cümlədə bildirdiyi mənanı və cümlədəki əlaqələrini qoru.

Öyrənilməli qayda

Fakt müşahidə və ya başqa etibarlı dəlillə təsdiqlənən məlumatdır, ehtimal isə hələ təsdiqini tapmamış gümandır. Nümunələri ayırarkən ölçmənin göstərdiyi nəticə ilə gözlənilən dəyişikliyi fərqləndir və hər seçimin əsasını göstər.

Öyrənilməli qayda

Sinonimlər eyni və ya yaxın məna ifadə edən ayrı sözlərdir. Verilmiş abzaslarda hər sözlə məna yaxınlığı olan qarşılığı tap və cütləri şəkilçili mətn formalarında deyil, başlanğıc formada yaz.

Öyrənilməli qayda

Tamamlamanın məzmun uyğunluğu məlumatlardan çıxan nəticə ilə, üslub uyğunluğu isə ifadə tərzi ilə yoxlanır. Nəticənin müşahidələrin əhatəsini aşmadığını ayrıca yoxla; aydın, emosiyasız dil və sözlərin həqiqi mənası elmi izaha uyğunluğun əlamətləridir.

Öyrənilməli qayda

Mətndə qəti şəkildə deyilən hər fikir təsdiqlənmiş fakt sayılmır: fikrin dəlillə yoxlanması əsasdır. Təcrübədə nəyin ölçüldüyünü müəyyən et və irəli sürülən gözləntinin həmin ölçmələrlə təsdiqlənib-təsdiqlənmədiyini yoxla.

Öyrənilməli qayda

Sözü yaxınmənalı qarşılıqla əvəz edərkən cümlədəki fikir dəyişməməli, sözlər arasındakı qrammatik əlaqə qorunmalıdır. Qarşılığın həm məna çalarını, həm də tələb olunan şəkilçilərini həmin cümləyə görə seç.

Öyrənilməli qayda

Səbəb hadisəni doğuran amili, nəticə isə onun yaratdığı vəziyyəti bildirir. Cümləni bu əlaqəyə əsasən tamamla, cədvəldə isə yalnız mətndə göstərilən və ya onun məlumatlarından çıxarılan səbəbi yaz; əsas yoxdursa, səbəb uydurma.

Öyrənilməli qayda

Nikbin baxış gələcəyə ümid və imkanlara inamla, bədbin baxış isə ümidsizliklə seçilir; neytral hissədə məlumat qiymətləndirilmədən verilir. Hər abzasda bu əlamətləri axtar və münasibəti göstərən fikrə əsaslan.

Öyrənilməli qayda

Nəticə bildirən cümlə əvvəl təsvir edilmiş işin doğurduğu vəziyyəti ifadə edir. Boşluğu doldurarkən əvvəlki fikirlərdən çıxan nəticəni seç və əlavə etdiyin hissənin cümlədəki sözlərlə qrammatik əlaqəsini yoxla.

Öyrənilməli qayda

Kontekst sözün mümkün mənalarından hansının nəzərdə tutulduğunu aydınlaşdırır. Qarşılığı ayrı götürülmüş sözə görə deyil, bütöv cümləyə görə seç və əvəzləmənin fikri dəyişmədiyini yoxla.

Öyrənilməli qayda

Nikbin yanaşma yaxşı nəticəyə ümid, bədbin yanaşma ümidsizlik bildirir, neytral yanaşma isə emosional qiymətləndirmədən məlumat verir. Hər hissədə münasibəti göstərən ifadələri müəyyənləşdir və seçimini həmin hissənin məzmununa söykənən dəlillə əsaslandır.

Öyrənilməli qayda

Mətndə buraxılmış hissə qonşu cümlələrin mənası ilə uzlaşmalı və cümlənin qrammatik quruluşuna uyğun gəlməlidir. Boşluqdan əvvəlki şərtin hansı nəticəyə gətirdiyini müəyyənləşdir, sonra yazdığın fikrin sonrakı cümlə ilə əlaqəsini yoxla.

Öyrənilməli qayda

Yaxınmənalı sözlər hər cümlədə bir-birinin yerində işlənə bilmir: uyğun qarşılıq sözün həmin məqamdakı mənasını saxlamalıdır. Seçdiyin söz və ya ifadəni cümlədə yoxla, məna və qrammatik uyğunluğa diqqət et.

Özünü yoxla: mətn nə deyir?

Hər cümləni oxu və düzgün cavabı seç. Seçimini cümlədəki sözlərə söykə.

Nümunələr

1

“Dərnəyə on şagird yazıldı. Müəllim gələn ay iştirakçıların artacağını güman edir.” Faktı və ehtimalı ayır.

Həllə bax

Həll: On şagirdin yazılması faktdır. Sayın artması hələ gözləntidir; “güman edir” ifadəsi bunu göstərir.

2

“Rəfdə boş yer qalmamışdı. Buna görə yeni kitabları yerləşdirmək üçün ...” Boşluğu tamamla.

Həllə bax

Həll: “əlavə yer ayırmaq lazım idi”. Rəfin dolu olması yeni yerə ehtiyac yaradır; cavab əvvəlki cümlədən çıxan nəticəni ifadə edir.

3

“Şagirdlər həyəti təmizlədilər. Sonra tullantıları çeşidlədilər.” Xülasə yaz.

Həllə bax

Həll: “Şagirdlər həyətdə təmizlik və tullantıların çeşidlənməsi işini gördülər.” Hər iki əsas hərəkət saxlanıb.

4
“Gündəlik oxu söz ehtiyatını genişləndirir. Çox oxuyan şagird fikrini daha aydın ifadə edir. Bundan başqa, kitab diqqəti uzun müddət bir işə yönəltməyi öyrədir.” Bu parça üçün tezislər yaz.
Həllə bax
  1. Hər cümlədə əsas müddəanı tap: söz ehtiyatı, fikrin aydın ifadəsi, diqqətin cəmlənməsi.
  2. “Bundan başqa” kimi əlaqələndirici ifadələri çıxar; əsas müddəanı saxla.
  3. Hər müddəanı ayrıca, qısa hökm şəklində yaz.

1) Oxu söz ehtiyatını genişləndirir. 2) Oxu fikri aydın ifadə etməyə kömək edir. 3) Oxu diqqəti bir işdə cəmləməyi öyrədir.

Tipik səhv

Mətn: “Kənddə yeni kitabxana açıldı. Müdir oxucuların sayının artacağını gözləyir.” Xülasə: “Kənddə açılan kitabxana oxucuların sayını artırdı, bu, çox gözəl addımdır.”

Xülasə: “Kənddə yeni kitabxana açıldı; müdir oxucu sayının artacağını gözləyir.”

İnandırıcı görünən fikri avtomatik fakt saymaq və xülasəyə şəxsi rəy qatmaq səhvdir. Burada “artacağını gözləyir” ehtimaldır, “çox gözəl addımdır” isə mətnin yox, sənin rəyindir.

Hər cavab üçün mətndə dayaq axtar; məlumat verilməyibsə, təxminini mətnin hökmü kimi təqdim etmə.

Mövzu üzrə suallar

“İşə başlamazdan əvvəl plan qurmaq vaxtı düzgün bölməyə kömək edir. Plan hansı işi əvvəl, hansını sonra görəcəyini aydınlaşdırır.” Mətnin əsas fikrini ifadə edən tezisi seç.

“Güclü külək açıq havada keçiriləcək rəsm sərgisinə mane oldu. Təşkilatçılar rəsmləri məktəbin zalına köçürdülər. Sərgi həmin gün zalda açıldı.” Mətnə uyğun xülasəni seç.

“Yeni örtük sınaq zamanı su keçirmədi. Tədqiqatçı onun şaxtaya da davamlı olacağını güman edir.” Bu fikirləri necə qiymətləndirərsən?

Bu mövzunun tapşırıqlarını yoxla

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Böyük ömrün dan yeri», səh. 10
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Hər uşağın ən yaxşı tərəfini üzə çıxarmaq», səh. 30
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Doroti Meri Kroufut Hodgkin», səh. 50
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Təbii bulaqlar muzeyi – Naxçıvan», səh. 78
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Bu torpaq üçün yaşa!», səh. 88
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Üç ağacın sirri», səh. 92
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Arzum jurnalist olmaq idi», səh. 42
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Şollar su kəməri», səh. 62
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Birlik», səh. 86
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Sevgi ağacı», səh. 94
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Vatikandan gələn var», səh. 144
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Uğur», səh. 56
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Ana dili», səh. 22
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Duyğular adası — Mübtəda», səh. 67
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Bir eposun izi ilə — Sual, əmr, nida cümlələrinin yaranma yolları», səh. 78
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Heliosentrizmin əsasını kim qoyub: Aristarx, yoxsa Kopernik? — Mürəkkəb adların yazılışı», səh. 85
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İnsan beyni — Morfemlər və onların semantikası», səh. 6
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Söz vermişəm — Sözlərdə saitlərin deyilişi və yazılışı: səsdüşümü və səsartımı», səh. 6
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Qədimdə yazı materialları — Sözlərin təkrarından yaranan mürəkkəb sözlər», səh. 46
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Fironlar və ehramlar — Qoşma. Qoşmaların orfoqrafiyası», səh. 74
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «“8” rəqəmi və tariximiz — Sözün həqiqi və məcazi mənası», səh. 28
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Təcili qan lazımdır — Çoxmənalı sözlər. Omonimlər», səh. 32
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Hacı Qara — Sinonimlər və antonimlər», səh. 64
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Bəs zınqırovu kim asacaq? — Lüğətdən istifadə», səh. 72
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Ala-bəzək torba — Əsas və köməkçi nitq hissələri», səh. 6
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Sonuncu düym — İsmin şəxsə görə dəyişməsi», səh. 22