Coğrafiya, Materiklər
Materiklərin təbiəti
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avropanın relyefi», səh. 16
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Asiyanın relyefi», səh. 20
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Şimali Amerikanın relyefi», səh. 26
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Cənubi Amerikanın relyefi», səh. 29
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Afrikanın relyefi», səh. 32
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avstraliyanın relyefi», səh. 37
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avropanın iqlimi», səh. 57
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Asiyanın iqlimi», səh. 61
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Şimali Amerikanın iqlimi», səh. 64
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Cənubi Amerikanın iqlimi», səh. 67
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Afrikanın iqlimi», səh. 69
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avstraliyanın iqlimi», səh. 72
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avropanın daxili suları», səh. 80
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Asiyanın daxili suları», səh. 83
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Şimali Amerikanın daxili suları», səh. 86
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Cənubi Amerikanın daxili suları», səh. 89
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Afrikanın daxili suları», səh. 92
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avstraliyanın daxili suları», səh. 95
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Şimal materiklərinin bioehtiyatları», səh. 106
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Cənub materiklərinin bioehtiyatları», səh. 110
- Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Praktik dərs. Antarktida — bioloji ehtiyatlarla zəif təmin olunmuş materikdir», səh. 114
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Dünyanın makroregionları: Asiya», səh. 46
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Dünyanın makroregionları: Avropa və Afrika», səh. 48
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Dünyanın makroregionları: Amerika və Avstraliya», səh. 50
- Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Antarktidanın relyefi nə ilə fərqlənir?», səh. 78
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda materiklərin ortaq və fərqli əlamətlərini seçir, dağların mövqeyini, zirvələri və tektonik yaranmanı müəyyənləşdirirsən. Xəritədəki yerə əsasən dağ sistemini tanımaq, tavaların hərəkətini izah etmək, relyefin yol çəkilişinə təsirini göstərmək də tələb olunur. Müqayisələrdə ekvatorun keçməsi, okeanlara çıxış, iqlim və bitki örtüyü birlikdə nəzərə alınır.
Qayda
- Materik və qitə eyni anlayış deyil: Avropa və Asiya birlikdə Avrasiyanı təşkil edir. Avrasiyanın dörd okeanla, Şimali Amerikanın isə Hind okeanından başqa üç okeanla sahili vardır.
- Platforma nisbətən sabit tektonik sahədir; onun üzərində geniş düzənliklər formalaşır. Afrika və Cənubi Amerikadakı qədim platformalar Qondvana mənşəlidir.
- Toqquşma dağəmələgəlməyə səbəb olur: Alplar Afrika ilə Avrasiya, Himalaylar Hindistanın yerləşdiyi tava ilə Avrasiya arasındakı yaxınlaşmanın nəticəsidir. Comolunqma Himalaylarda yerləşən dünya üzrə ən yüksək zirvədir.
- Subduksiya bir tavanın digərinin altına enməsidir. Naska tavasının Cənubi Amerika tavası altına batması Andların yaranması ilə bağlıdır. Akonkaqua bu sistemin ən uca zirvəsidir; Altiplano silsilələrin aralandığı dağarası sahəni tutur.
- Kordilyer Şimali Amerikanın qərbindədir: Kaskad qərb, Qayalı dağlar şərq hissəsinə aiddir. Denali və Ölüm dərəsi bu sistemdə, Kolorado və Kolumbiya platoları onun daxili hissəsindədir. Appalaçlar şərqdəki qədim dağlardır.
- Ekvator Afrika və Cənubi Amerikanın əsas quru sahəsini kəsir. Hər ikisində ekvatorial meşə, savanna və ekvatorun iki tərəfində subekvatorial iqlim mövcuddur. Afrika dörd yarımkürəyə düşür.
- Soyuq cərəyanlar sahilboyu quraqlığı gücləndirir: Bengel Afrikanın cənub-qərbinə, Peru Cənubi Amerikanın qərbinə təsir göstərir. Afrikanın ən yüksək zirvəsi Kilimancaro şərqdədir; materik mülayim iqlim qurşağına çatmır.
- Daxili sular iqlimdən və relyefdən asılıdır: Amazonun bolsululuğu hövzəsindəki bol yağıntı ilə əlaqəlidir. Avstraliyanın quraq daxili ərazilərində müvəqqəti axarlar yayılıb. Antarktidanın sərt soyuğu və buz örtüyü quru canlılarının müxtəlifliyini məhdudlaşdırır.
Nümunələr
Norveç sahilindəki dar, dərin körfəz hansı relyef formasıdır?
Həlli: fyorddur; buzlağın yonduğu dərə sonradan dəniz suyu ilə dolub.
Materikin qərbində Andlar, şərqində Braziliya yaylası göstərilib. Materiki müəyyən et.
Həlli: Cənubi Amerikadır; qərbdəki dağ qurşağı ilə şərqdəki qədim yaylanın mövqeyi bunu göstərir.
Dağ yolunda ardıcıl dik yamaclar və dərin dərələr var. İki mühəndis həlli təklif et.
Həlli: yamaclarda dolama yollar mailliyi azaldır, dərələr üzərində körpülər keçidi təmin edir.
Tipik səhv
Bir materikə uyğun əlaməti avtomatik olaraq digərinə də aid etmə. Məsələn, vulkanların mövcudluğu Avrasiyanı Şimali Amerikadan ayırmır. Hər əlaməti hər iki materik üçün ayrıca yoxla; ümumi xüsusiyyəti fərqləndirici xüsusiyyət kimi seçmə.