beta

← Geri

Coğrafiya, Litosfer

Litosfer və tektonik proseslər: ayağının altındakı hərəkət

Süxurları mənşəyinə görə ayırmağı, tava sərhədlərini, geoloji yaşı və tektonik hərəkətin istiqamətini çaşmadan tanımağı öyrənəcəksən.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: quru düzənlikdə zirvəsində boz palçıq qaynayan alçaq palçıq vulkanı.

İndi oturduğun yer yerindən tərpənir. Çox yavaş, təxminən dırnağının uzanma sürəti ilə, amma tərpənir. Yerin bərk üst qatı bir-birinə söykənən nəhəng tavalardan ibarətdir və onlar heç vaxt tam dayanmır.

Azərbaycanda bunun izini görmək üçün uzağa getmək lazım deyil. Qafqaz bu gün də qalxır, ölkədə arabir zəlzələ olur, Qobustanda isə palçıq vulkanları qaynayır. Onlar lava yox, palçıq və qaz püskürür, yəni “vulkan” sözü hər yerdə eyni şeyi demir.

Bu mövzu ilk baxışda bir yığın ad və tarixdir. Amma hər faktı üç sualla yerinə qoya bilərsən: necə yaranıb, nə vaxt yaranıb və hansı istiqamətdə hərəkət edir.

Niyə lazımdır

Neft və qaz çökmə hövzələrdə, filizlər isə çox vaxt maqmatik proseslərin olduğu yerlərdə axtarılır. Seysmik ərazidə ev tikən mühəndis də, yeraltı istidən enerji almaq istəyən də bu mövzunun dili ilə danışır.

İmtahanda isə suallar adətən uyğunlaşdırma şəklində gəlir və bir səhv cüt bütöv cavabı pozur. Ona görə burada əzbərdən çox, faktları düzgün “rəflərə” yığmaq işə yarayır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda süxurları mənşəyinə görə fərqləndirir, vulkanları yerləşdikləri ərazilərlə, filizləri yataqlarla uyğunlaşdırırsan. Azərbaycanın müxtəlif sahələrindəki süxurların geoloji yaşını tanımalı, tektonik hərəkətin qalxma, yoxsa enmə olduğunu müəyyənləşdirməlisən. Uyğunlaşdırmada bir obyektin bir neçə doğru qarşılığı ola bilər.

Qayda

  • Litosfer Yer qabığını və mantiyanın bərk üst hissəsini birləşdirir. Aşağıdakı plastik astenosfer üzərində tavalar yavaş hərəkət edir. Mantiyanın altında xarici maye və daxili bərk nüvə yerləşir.
  • Maqnit sahəsi əsasən xarici nüvədəki keçirici mayenin hərəkəti ilə yaranır. Maqnit qütbləri coğrafi qütblərlə üst-üstə düşmür.
  • Planetar mərhələ Yerin və daxili təbəqələrinin formalaşmasını, geoloji mərhələ isə qabığın sonrakı inkişafını əhatə edir.
  • Geotermik pillə temperaturun bir dərəcə artdığı dərinlik fərqidir. Orta qiyməti təxminən 33 metrdir; bu göstərici azaldıqca eyni dərinlikdə temperatur artımı çoxalır.
  • Divergent sərhəddə tavalar uzaqlaşır; konvergent sərhəddə yaxınlaşır. Yaxınlaşma dağların yaranmasına və ya bir tavanın digərinin altına batmasına gətirə bilər.
  • Neotektonik hərəkətlər Kaynozoydan indiyədək davam edən hərəkətlərdir. Qafqaz və Himalayda qalxma, Şimal dənizinin cənub hissəsində enmə müşahidə olunur.
  • Platformalar nisbətən sabit sahələrdir; fəal qırışıqlıq qurşaqlarında dağəmələgəlmə və zəlzələlər geniş yayılır. Azərbaycan Alp–Himalay qurşağındadır.
  • Zəlzələ ocağı təkanın dərinlikdə yarandığı yerdir; onun səthdəki şaquli qarşılığı episentrdir. Seysmik ərazilərdə tikililərin davamlılığı vacibdir.
  • Maqma səthə çatanda lava adlanır. Fudziyama Honsyuda, Mauna-Kea Havayda, Elbrus Qafqazdadır. Palçıq vulkanı lava püskürdən vulkanla eyni deyil.
  • Maqmatik süxurlar ərintinin bərkiməsindən yaranır: qranit dərinlikdə, bazalt əsasən səthdə formalaşır. Əhəngdaşı çökmədir; metamorfik süxurlar əvvəlki süxurların istilik və təzyiqlə dəyişməsindən yaranır.
  • Geoloji yaş üzrə Paleozoy Mezozoydan qədimdir. Yura Mezozoya, Neogen və ondan sonrakı IV dövr Kaynozoya aiddir. Acınohur-Ceyrançöldə Neogen, Kür-Arazda IV dövr çöküntüləri səciyyəvidir.
  • Filiz yataqları üzrə Filizçay və Kasdağ polimetalla, Paraqaçay molibdenlə, Söyüdlü qızılla tanınır. Filizlər çox vaxt maqmatik proseslərlə, neft və qaz isə çökmə hövzələrlə əlaqəlidir.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Vulkanlar ada, yarımada və materiklərdə yerləşə bilər; Sakit okeanın kənarları boyunca onların sıx yayıldığı zona odlu halqa adlanır. Vulkanın konkret yerini müəyyənləşdirdikdən sonra həmin yerin vulkanik qurşağa da aid olub-olmadığını yoxla.

Öyrənilməli qayda

Azərbaycanda qədim kristallik süxurlar yalnız müəyyən sahələrdə üzə çıxır, alçaq dağlıq və ovalıqlarda isə daha cavan çöküntülər yayılıb. Uyğunlaşdırmada geoloji xəritənin yaş işarələrinə əsaslan: süxurun yaşı ilə indiki relyefin yaranma vaxtı eyni anlayış deyil.

Öyrənilməli qayda

Sakit okeanı haşiyələyən vulkanik sahələr seysmik fəallığın da yüksək olduğu ərazilərdir. Vulkanın yerləşdiyi ada və ya yarımadanı xəritədə taparaq onun hansı seysmik qurşağa düşdüyünü ayrıca müəyyənləşdir.

Öyrənilməli qayda

Şaquli tektonik hərəkətlər qalxma və enmə şəklində olur; fəal dağəmələgəlmə sahələrində yüksəlmə davam edə, bəzi dənizsahili ərazilər isə çökə bilər. Ərazinin dağlıq və ya sahilyanı olması təkbaşına kifayət etmir, həmin yerdə müşahidə edilən hərəkətin istiqamətini nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Yer qabığının şaquli yerdəyişməsi ərazinin qalxmasına və ya enməsinə səbəb olur, geotermal elektrik istehsalı isə yeraltı istilikdən istifadə edir. Əraziləri qruplaşdırarkən həm tektonik hərəkətin istiqamətini, həm də isti su və buxar ehtiyatlarının enerji mənbəyi olmasını nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Vulkanın mövqeyi müxtəlif miqyaslarda göstərilir: dağ silsiləsi onun daha geniş materik mövqeyinə daxildir, okeandakı vulkan isə adalar qrupuna aid ola bilər. Buna görə bir vulkan üçün həm yerli relyef vahidi, həm də onu əhatə edən böyük ərazi uyğun gələ bilər.

Öyrənilməli qayda

Qədim platformalar nisbətən sabit, fəal seysmik qurşaqlar isə tektonik hərəkətlərin güclü olduğu sahələrdir. Ölkə sərhədləri tektonik sərhədlərlə üst-üstə düşmədiyindən siyasi xəritəni tektonik xəritə ilə tutuşduraraq ölkənin bir, yoxsa müxtəlif strukturları əhatə etdiyini müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

Maqmatik süxurlar ərimiş maddənin bərkiməsi ilə, çökmə süxurlar isə qırıntıların, kimyəvi çöküntülərin və ya üzvi qalıqların toplanması ilə yaranır. Süxurları mənşəyinə görə müqayisə edərkən onların istifadə sahəsini deyil, yaranma prosesini əsas götür.

Öyrənilməli qayda

Vulkanın yerləşdiyi ada və ya boğaz onun yerli mövqeyini, ekvatora nəzərən yeri isə şimal və ya cənub yarımkürəsinə aidliyini göstərir. Xəritədə bu iki xüsusiyyəti ayrıca yoxla, çünki eyni vulkana hər ikisi aid ola bilər.

Öyrənilməli qayda

Dağəmələgəlmədə Kaledon və Hersin mərhələləri Paleozoya, Kimmeri Mezozoya, Alp isə Kaynozoya aiddir. Uyğunlaşdırmada dağın ilkin yaranma mərhələsini sonrakı qalxmadan ayır: qədim dağların Kaynozoyda yenidən yüksəlməsi onların cavanlaşmasıdır.

Rəfə yığ

Hər sualda bir faktı öz yerinə qoy. Tələsmə: əvvəl nəyi soruşduğuna bax, mənşəni, yaşı, yoxsa hərəkəti.

Nümunələr

1
Etna vulkanının adasını və ölkəsini göstər.
Həllə baxHəll: Siciliya adası İtaliyaya aiddir; deməli, hər iki coğrafi ad Etna ilə uyğunlaşır.
2
Daşkəsən dəmir filizi ilə Abşeron neftini qruplaşdır.
Həllə baxHəll: dəmir filiz, neft yanacaq faydalı qazıntısıdır. Hər ikisinin yeraltından çıxarılması onları eyni qrupa daxil etmir.
3
Qafqazda qalxma, Meksika körfəzi sahillərində enmə varsa, hərəkətin növünü müəyyən et.
Həllə baxHəll: istiqamətlər əks olsa da, hər ikisi şaquli tektonik hərəkətdir.

Tipik səhv

Qranit də, əhəngdaşı da tikintidə işlənir, deməli, hər ikisi maqmatik süxurdur.

Qranit ərintinin dərinlikdə bərkiməsindən yarandığı üçün maqmatikdir, əhəngdaşı isə çökmə süxurdur. İkisinin də tikintidə işlənməsi mənşə haqqında heç nə demir.

Süxurun istifadəsini onun mənşəyi ilə qarışdırma: tikintidə işlənməsi maqmatik olduğunu göstərmir. Həmişə yaranma prosesinə bax.

Geoloji uyğunlaşdırmada da əvvəl era ilə dövrü ayır, sonra ərazinin səciyyəvi süxur yaşını seç. Məsələn, IV dövr Kaynozoya aiddir və Kür-Araz üçün səciyyəvidir, Neogen isə Acınohur-Ceyrançöl üçün.

Özünü yoxla

Əvvəldən mövcud olan süxur istilik və təzyiqin təsiri ilə dəyişir. Yaranan süxuru mənşəyinə görə hansı qrupa aid edərsən?

İki tavanın sərhədində bir tava digərinin altına batır. Bu sərhəd haqqında hansı fikir doğrudur?

Paleozoyda yaranmış dağ Kaynozoyda yenidən yüksəlib. Bu məlumatdan hansı nəticəni çıxararsan?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Tektonik proseslər və təsərrüfat», səh. 37
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Yerin planetar inkişaf mərhələsi», səh. 19
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Yerin maqnetizmi», səh. 22
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Yerin geoloji inkişafı», səh. 45
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Qırışıqlıq vilayətləri və platformalar», səh. 48
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Dağəmələgəlmə mərhələləri», səh. 52
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın geoloji quruluşu», səh. 54
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın faydalı qazıntıları və onların geoloji quruluşla əlaqəsi. Praktik dərs», səh. 66
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Azərbaycanın relyefi və tektonik quruluşu», səh. 40
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Yerin daxili quruluşu», səh. 26
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Yerin daxilində nə var?», səh. 28
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Vulkanlar Yer səthini necə dəyişir?», səh. 30
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Vulkanizm prosesləri ölkəmizdə necə baş verir?», səh. 34
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Yatmış vulkanlar oyana bilərmi?», səh. 36
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Yerin bərk təbəqəsi necə hərəkət edir?», səh. 40
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Zəlzələ necə baş verir?», səh. 44
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda tektonik hərəkətlər baş verirmi?», səh. 46
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Seysmik dalğalar necə hərəkət edir?», səh. 48