İngilis dili, Fonetika və leksika
Leksika və söz yaradıcılığı: tərifə və cümləyə uyğun söz
Tərifə uyğun sözü və cümləyə uyğun sinonimi addım-addım, səhvsiz seçməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
İngiliscə fan sözü iki tamam fərqli şeyi bildirə bilər. Biri komandasının hər oyununu həyəcanla izləyən azarkeşdir. Digəri isə isti gündə masanın üstündə fırlanan ventilyatordur.
Lüğətdə bu iki mənanın fərqi tərifin ilk sözlərindən görünür. Biri çox vaxt a person who… ilə, digəri a machine that… kimi başlayır. Yəni tərif hələ sonuna çatmamış sənə deyir ki, söhbət adamdan gedir, yoxsa əşyadan.
Bu mövzu həmin ipuclarını görməyi öyrədir: tərifin nəyi təsvir etdiyini, sözün nitq hissəsini və cümlədəki formasını.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq yalnız test üçün deyil. İngiliscə mətndə tanımadığın söz çıxanda cümlənin qalan hissəsi və sözün forması çox vaxt onun mənasını göstərir. Lüğətdə bir sözün bir neçə mənası olanda da lazımi mənanı bu yolla seçirsən.
İmtahanda variantlar adətən bir-birinə oxşayır və ilk baxışda hamısı uyğun görünür. Seçdiyin sözü cümlədə əvvəlkinin yerinə qoyub yenidən oxumaq kimi qısa bir yoxlama səni tələsik seçimdən qoruyur və vaxtına qənaət edir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda sözləri ingiliscə verilmiş təriflərlə uyğunlaşdırırsan və cümlədə altından xətt çəkilmiş sözün, yaxud ifadənin sinonimini seçirsən. Sözün şəxsi, əşyanı, bacarığı və ya hərəkəti bildirdiyini ayırmalısan. Sinonim seçərkən həm cümlənin mənasını, həm də əvəz etdiyin sözün formasını nəzərə almalısan.
Qayda
- Tərif sözün mənasını açıqlayır. Əvvəl tərifin nəyi təsvir etdiyini tap: a person şəxsə, an object əşyaya işarə edir. Sonra fərqləndirici əlaməti müəyyən et: həmin şəxs nə edir, əşya nə üçün işlənir? Təkcə bir tanış sözə əsaslanma.
- Nitq hissəsi seçimi daraltmağa kömək edir. İsim əşya, şəxs və anlayış adı ola bilər, feil isə hərəkət bildirə bilər. To ilə başlayan hərəkət tərifini uyğun feillə əlaqələndir. Əvvəl əmin olduğun uyğunluqları tap, sonra qalanlarını ayrıca yoxla.
- Sinonim eyni və ya yaxın məna bildirir. Lakin sözün bir neçə mənası ola bilər. Bütün cümləni oxu, seçdiyin sözü əvvəlkinin yerinə qoy və fikrin dəyişib-dəyişmədiyini yoxla. Əks məna verən söz sinonim deyil, antonimdir.
- Forma da uyğun gəlməlidir. Müqayisə mənasını və feilin zamanını qoru. İfadəni bütöv nəzərdən keçir: isimdən əvvəl a lot of işlənir, məsələn, We took a lot of photos. Burada of sözünü atmaq olmaz.
- Ön şəkilçi sözün mənasını dəyişə bilər. Məsələn, un- ilə kind sözündən əks mənalı unkind yaranır. Belə sözləri sinonim sayma. Eyni ön şəkilçini hər sözə artırmaq olmaz; sözün düzgün formasını öyrən.
Özün yoxla
Tərifə və ya cümləyə uyğun variantı seç. Əvvəl özünə sual ver: söhbət nədən gedir və hansı forma lazımdır?
Nümunələr
A person who travels to see new places tərifinə tourist, yoxsa ticket uyğundur?
Həllə bax
Həlli: Tərif səyahət edən şəxsi bildirir. Buna görə cavab turist mənalı tourist sözüdür; ticket bilet deməkdir.
The film began at noon. Cümləsində began sözünü started, yoxsa finished əvəz edir?
Həllə bax
Həlli: Filmin başlamasından danışılır. Started həm mənanı, həm keçmiş zamanı saxlayır. Finished isə bitməyi bildirir.
This exercise is easier. Cümləsində easier üçün less difficult, yoxsa more difficult seçilməlidir?
Həllə bax
Həlli: Tapşırıq daha asandır, yəni çətinliyi daha azdır. Less difficult uyğun gəlir və müqayisə mənası qorunur.
Tipik səhv
My bag is light. Burada light üçün bright (açıq, parlaq) seçilir, çünki ilk əzbərlənən məna budur.
My bag is light. Burada light üçün not heavy (yüngül) seçilir, çünki söhbət çantanın çəkisindən gedir.
Sözün yalnız əzbərlədiyin ilk mənasına əsaslanmaq yanlış seçimə aparır: light rəngi təsvir edəndə açıq, çəkini təsvir edəndə yüngül mənası verə bilər. Ona görə əvvəl cümlənin nədən danışdığını müəyyən et.
Tərifdə də belədir: ümumi mövzunu deyil, sözü digərlərindən ayıran əlaməti əsas götür.
Özünü yoxla: qısa test
To take and use something belonging to someone else and return it later tərifinə uyğun sözü seç.
Tərif başqasının əşyasını müvəqqəti götürüb istifadə etmək hərəkətini bildirir: borrow. Borrower şəxsi bildirir, lend isə əşyanı müvəqqəti vermək deməkdir.
This dictionary is cheaper. Cümləsində qalın verilmiş sözü mənanı və müqayisə formasını qoruyaraq əvəz et.
Cheaper daha ucuz deməkdir; less expensive həm bu mənanı, həm də müqayisəni saxlayır. More expensive isə daha baha deməkdir.
He was unable to open the box. Cümləsində qalın verilmiş ifadəni mənanı və zamanı qoruyaraq əvəz et.
Un- ön şəkilçisi able sözünün mənasını əksinə çevirir: was unable to keçmişdə bacarmamağı bildirir. Could not həm bu mənanı, həm də keçmiş zamanı saxlayır.
Mövzunu tapşırıqlarla möhkəmlət
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Reading: A text about the reasons why people yawn, forget and laugh», səh. 50
- Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Use of English: Language development: Focus on vocabulary and grammar», səh. 58
- Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Writing: Tips for expressing your opinion and paraphrasing», səh. 62
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Vocabulary: Key words and phrases», səh. 8
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Vocabulary: Communication and Technology», səh. 83
- Dərslik: İngilis dili, 5-ci sinif, «8.2 Unusual Sports», səh. 94