beta

← Geri

Ədəbiyyat, Erkən yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatı (XVII–XVIII əsrlər)

Koroğlu eposu və Vaqifin lirikası: kim nə edir, şeir nə deyir

Bu səhifədən sonra fikrin “Koroğlu”ya, “Kitabi-Dədə Qorqud”a, yoxsa Vaqifin hansı qoşmasına aid olduğunu səhvsiz ayıracaqsan.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: səhər çağı dağ aşırımında tək dayanmış yəhərli boz at.

“Həmzənin Qıratı qaçırması” qolunda Koroğlunun düşmənləri qəribə bir nəticəyə gəlirlər: guya qəhrəmanın gücünün yarısı atındadır. Ona görə də meydana çıxıb vuruşmaq əvəzinə, atı oğurlamağa adam axtarırlar və gedənə mükafat vəd edirlər.

Bu bir epizod düşmənlər haqqında uzun bir izahdan çox şey deyir. Onlar qorxurlar, hiyləyə əl atırlar və hər addımın qarşılığında qazanc gözləyirlər. Obrazı belə tanıyırsan: adına görə yox, əməlinə görə.

Vaqifdə də buna bənzər tələ var. “Pəri” də, “Hayıf ki, yoxdur” da qoşmadır, amma biri gözələ heyranlıqdan danışır, o biri isə kasıb yaşayışa təəssüfdən. Formaya baxıb məzmunu tapmağa çalışsan, aldanacaqsan.

Niyə lazımdır

Ədəbiyyatda müqayisə sualları adətən belə qurulur: bir neçə fikir verilir, sən onların hansı əsərə aid olduğunu tapırsan. Forma ilə məzmunu, xüsusi adla ortaq dəyəri ayırmağı bacarırsansa, bu sualların çoxu bir neçə saniyəlik işə çevrilir.

Bu bacarıq başqa mövzularda da işinə yarayacaq. Hər hansı iki əsəri müqayisə edəndə eyni sual qalır: burada nə ortaqdır, nə isə yalnız bir əsərə məxsusdur?

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda “Koroğlu”nun tarixi əsasını, qəhrəmanların davranışını və mübarizənin məqsədini müəyyənləşdirirsən. Eposu “Kitabi-Dədə Qorqud”la, Vaqifin “Pəri” qoşmasını isə “Hayıf ki, yoxdur”la müqayisə etmək tələb olunur. Fikirləri yalnız bir əsərə və ya hər ikisinə aid etməli, obraz haqqında mülahizəni onun hərəkəti ilə əsaslandırmalısan.

Qayda

  • Tarixi-qəhrəmanlıq dastanı olan “Koroğlu”nun yaranması Cəlalilər hərəkatı ilə əlaqələndirilir. Tarixi zəmin əsərin bütün hadisələrinin gerçək olması demək deyil; burada xalq təxəyyülü də iştirak edir.
  • Koroğlu əvvəlcə atası Alı kişiyə qarşı törədilmiş haqsızlığın qisasını almağa çalışır. Sonra onun mübarizəsi zülmdən əziyyət çəkən insanların ortaq etirazını ifadə edir; şəxsi qazanc qəhrəmanın məqsədi deyil.
  • Çənlibel azadlıq və bərabərlik arzusunun təcəssümüdür. Dəlilər cəsarət və sədaqətlə birləşsələr də, fərdi cəhətlərini saxlayırlar: məsələn, Dəli Həsənin davranışında təmkin, Bəlli Əhməddə təvazökarlıq seçilir.
  • Nigar xanım müdrik məsləhətləri ilə birliyi möhkəmləndirir, lazım gəldikdə Koroğlunu da tənqid edir. Qadın qəhrəmanlar həm ailədə dayaqdırlar, həm də təhlükə zamanı mübarizəyə qoşulurlar.
  • Hakim təbəqədən olan düşmənlərin davranışında qorxu, hiylə və mənfəət güdmək görünür. “Həmzənin Qıratı qaçırması” qolundakı məclislərdə vəd edilən mükafatlar onların şəxsi maraqlarını üzə çıxarır.
  • Qol dastanın ayrıca hadisələr xətti olan hissəsidir. “Koroğlu”da əhvalatların nəqli əsasən nəsrlə, duyğular isə şeirlə verilir. “Kitabi-Dədə Qorqud” müqəddimə və on iki boydan ibarətdir; Bayındır xan həmin eposa aiddir.
  • Qoşma Vaqifin hər iki şeirinin formasıdır; hər ikisi lirik növə daxildir. “Pəri”də gözəlin zahiri cazibəsi və xoş danışığı təriflənir. “Hayıf ki, yoxdur”da təbiətin gözəlliyi ilə yaşayışın yoxsulluğu arasındakı uyğunsuzluq təəssüf doğurur.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Tarixi-qəhrəmanlıq eposunu müqayisə edərkən onun yarandığı hadisələri, quruluşunu və obrazlar sistemini ayrıca nəzərdən keçirmək lazımdır. Bir əsərin tarixi zəminini və xüsusi adlarını hər iki eposda görünən sədaqət, igidlik kimi mənəvi dəyərlərlə qarışdırma.

Öyrənilməli qayda

Lirik əsərdə hiss və düşüncələr ön plandadır; qoşma isə aşıq yaradıcılığından gələn, on bir hecalı misralarla qurulan şeir şəklidir. Şeirləri müqayisə edərkən ortaq forma xüsusiyyətlərini təsvir olunan gözəllikdən və şairin ona münasibətindən ayır.

Öyrənilməli qayda

“Koroğlu”da qadın idealı mənəvi sərbəstlik, sədaqət, müdriklik və cəsarətlə bağlıdır. Xanımların yaşayış seçimini, təhlükə anındakı davranışını və münasibətlərə təsirini bu dəyərlər əsasında qiymətləndir.

Öyrənilməli qayda

Eposda obrazın səciyyəsi onun məqsədi, insanlarla rəftarı və mübarizə üsulu əsasında müəyyənləşdirilir. Nigarın məsləhətlərini, dəlilərin əməllərini və hakimlərin tədbirlərini təhlil edərkən şəxsi mənafeyə xidmətlə ədaləti qorumaq arasındakı fərqə diqqət et.

Öyrənilməli qayda

Şəxsi qisas konkret adama edilən pisliyin əvəzini çıxmağa yönəlir, ictimai mübarizə isə bir çox insanın mənafeyini müdafiə edir. Rövşənin fəaliyyətini qiymətləndirərkən ilk hərəkətinin səbəbini sonrakı məqsədləri və ətrafına toplaşanların istəkləri ilə müqayisə et.

Bu fikir hansı əsərə aiddir?

Hər fikri oxu və yerini tap. Əvvəl özünə sual ver: bu, formadır, yoxsa məzmun?

Nümunələr

1

Nigarın başçının yanlış qərarına etiraz etməsi hansı keyfiyyətini göstərir?

Həllə bax

Həll: bu, məsuliyyətli və müdrik münasibətdir. O, etirazı ilə dostlar arasındakı bağlılığı qoruyur.

2

“Nəsr və şeirin növbələşməsi; Bayındır xanın iştirakı” əlamətlərindən hansı hər iki eposa uyğundur?

Həllə bax

Həll: birinci əlamət ortaqdır. İkinci əlamət yalnız “Kitabi-Dədə Qorqud”u səciyyələndirir.

3

“Gözəl mənzərə insana zövq versə də, kasıb məişət onu kədərləndirir” fikri Vaqifin hansı şeirinə yaxındır?

Həllə bax

Həll: “Hayıf ki, yoxdur”a. Burada əsas duyğu gözələ heyranlıq deyil, yaşayış şəraitinə təəssüfdür.

Tipik səhv

“Pəri” də, “Hayıf ki, yoxdur” da qoşmadır, deməli, hər ikisində şair gözəlliyə heyran olduğunu deyir.

Forma ortaqdır: hər ikisi qoşmadır. Məzmun isə fərqlidir: “Pəri”də gözəlin cazibəsi təriflənir, “Hayıf ki, yoxdur”da gözəl təbiətlə kasıb məişət arasındakı uyğunsuzluğa təəssüf edilir.

Ortaq janrı eyni məzmunla qarışdırma: iki şeir qoşma olsa da, müxtəlif duyğuları ifadə edə bilər. Müqayisədə əvvəl forma və məzmunu ayır, sonra hər fikrin hansı əsərə uyğun gəldiyini yoxla.

Obrazlarda da belədir: obrazı qiymətləndirərkən təkcə adına və mövqeyinə deyil, konkret davranışına əsaslan.

Özünü yoxla

“Koroğlu”nun Cəlalilər hərəkatı ilə bağlı yaranmasından hansı nəticəni çıxara bilərsən?

Koroğlunun mübarizəsinin şəxsi qisasdan ictimai mübarizəyə çevrildiyini hansı meyarla müəyyənləşdirərsən?

“Pəri” ilə “Hayıf ki, yoxdur”u müqayisə edərkən hansı əlaməti şeir şəklinə aid edərsən?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «“Koroğlu” eposu», səh. 96
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Həmzənin Qıratı qaçırması», səh. 99
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Molla Pənah Vaqif. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 107
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Pəri», səh. 110
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Koroğlu ilə Bolu bəy (“Koroğlu” dastanından)», səh. 54
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Molla Pənah Vaqif. Hayıf ki, yoxdur...», səh. 71
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Saib Təbrizi. Söz (qiymətləndirmə materialı)», səh. 75
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 7-ci sinif, «Koroğlu ilə Dəli Həsən (“Koroğlu” dastanından)», səh. 21
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 6-cı sinif, «Alı kişi ("Koroğlu" dastanından)», səh. 30