Azərbaycan dili, Sözün tərkibi; Söz yaradıcılığı
Kök və şəkilçi: sözü hissələrinə düzgün ayırmaq
Sözü kökə və şəkilçilərə ayırmağı, leksik şəkilçini qrammatikdən seçməyi və başlanğıc formanı səhvsiz tapmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
«Dəmirçilərimizdən» sözünə bax. Bu, bir sözdür. İngiliscəyə çevirsən, «from our blacksmiths» alınar, yəni bir neçə ayrı söz. Azərbaycan dili bu mənanı bir sözün içinə yığır.
Bunu necə edir? Əvvəl kök gəlir: dəmir. Sonra şəkilçilər qatar vaqonları kimi bir-bir arxasına qoşulur: dəmir-çi-lər-imiz-dən. Hər vaqonun öz işi var. Biri yeni söz düzəldir, qalanları sadəcə sözün formasını dəyişir.
Hansı vaqonun nə daşıdığını bilirsənsə, ən uzun söz də sənin üçün tapmaca olmaqdan çıxır. Bu səhifə elə bunu öyrədir.
Niyə lazımdır
Sözü hissələrinə ayırmağı bacaran adam yeni sözün mənasını təxmin edə bilir: kökü tanıyırsan, şəkilçinin işini bilirsən, qalanı aydın olur. Yazıda da kömək edir: şəkilçinin hansı variantının gələcəyini ahəng qanunu ilə özün yoxlayırsan.
İmtahanda bu mövzu tez-tez başqa mövzularla qarışıq gəlir: ismin hallarına, feilin zamanına, sözün quruluşuna aid suallar da sözü düzgün ayırmaqdan başlayır. Burada möhkəm bilik qonşu mövzularda da işinə yarayacaq.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda sözü kökə və şəkilçilərə ayırır, şəkilçilərin növünü və sayını müəyyənləşdirirsən. Cümlədə düzəltmə isimlə sifəti seçmək, altından xətt çəkilmiş hissənin tərkibini araşdırmaq da tələb olunur. Bəzən eyni sözün bir neçə şərti ödədiyini yoxlayırsan: kök başqa nitq hissəsindəki sözlə omonimdirmi, şəkilçi hansı nitq hissəsini yaradıb, söz cəmdədirmi və hansı haldadır?
Qayda
- Kök sözün əsas mənasını daşıyan, daha kiçik mənalı hissələrə ayrılmayan hissəsidir. Kök və şəkilçi morfem adlanır; şəkilçi kökə qoşularaq məna və ya qrammatik forma yaradır.
- Leksik şəkilçi yeni söz düzəldir: daş → daşlıq, ağıllı sözündə ağıl → ağıllı. Yeni söz əvvəlki nitq hissəsində qala və ya başqa nitq hissəsinə keçə bilər.
- Qrammatik şəkilçi yeni söz yaratmadan onun formasını dəyişir. Cəm, mənsubiyyət, hal, zaman və şəxs şəkilçiləri bu qrupa daxildir: qapı-lar-ımız-da. Bu sözdə üç qrammatik şəkilçi var.
- Başlanğıc forma sözün qrammatik şəkilçilərsiz hissəsidir; leksik şəkilçilər saxlanılır. Sənətçilərə sözünün kökü sənət, başlanğıc forması sənətçidir.
- Eyniköklü sözlər ortaq kökdən yaranır və mənaca bağlı olur: səsli, səssiz, səslənmək. Təkcə səslənmənin uyğunluğu kifayət etmir; omonim kökləri mənasına görə fərqləndir.
- Quruluşca sadə sözün leksik şəkilçisi olmur; düzəltmə söz leksik şəkilçi ilə, mürəkkəb söz isə ən azı iki sözün birləşməsi ilə yaranır. Qrammatik şəkilçi sözün quruluş növünü dəyişmir.
- Ahəng qanunu şəkilçi variantının seçilməsinə təsir edir. İkivariantlı şəkilçilərdə qalın və incə saitlər, dördvariantlılarda isə dodaqlanma da nəzərə alınır: -çı, -çi, -çu, -çü.
- Mürəkkəb sözlər müxtəlif sözlərin birləşməsindən və ya təkrardan yarana bilər. Yazılışları fərqlənir: tozsoran bitişik, az-çox defislə, kömək etmək ayrı yazılır. Ayrı yazılma həmişə söz birləşməsi demək deyil.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Sözdüzəldici şəkilçi leksik şəkilçidir: məsələn, -çı, -çi, -çu, -çü isimdən peşə və məşğuliyyət adı, -lı, -li, -lu, -lü isə əlamət bildirən sifət yarada bilər. Cümlədəki ismin və sifətin hər birində yeni məna yaradan şəkilçinin olub-olmadığını yoxla.
Öyrənilməli qayda
Leksik şəkilçi yeni söz yaradır; zaman və şəxs bildirən qrammatik şəkilçilər isə feilin formasını dəyişir. Yalnız altından xətt çəkilmiş hissəni şəkilçilərə ayır və hər şəkilçinin cümlədəki vəzifəsini müəyyən et.
Öyrənilməli qayda
Yeni söz yaradan şəkilçi leksik, cəmlik, mənsubiyyət və hal bildirən şəkilçilər isə qrammatik sayılır. Sözü kök və şəkilçilərə ayıraraq hər iki növdən neçə şəkilçi işləndiyini ayrıca hesabla.
Öyrənilməli qayda
Kökün feillə omonimliyi eyni yazılışlı, mənaca əlaqəsiz feil kökünün olmasıdır; isimdən isim yaradan şəkilçi leksik, cəm və hal şəkilçiləri isə qrammatikdir. Cütlükdəki hər sözü ayrıca təhlil et: -lar, -lər cəm, -dan, -dən çıxışlıq hal bildirir.
Öyrənilməli qayda
Leksik şəkilçilər isimdən həm yeni isim, həm də sifət yarada bilir; şəkilçinin vəzifəsi yarandığı sözün mənasına görə müəyyənləşir. Cümlədə şəxs və ya peşə bildirən ismi və əlamət bildirən sifəti tap, hər ikisinin leksik şəkilçi ilə yaranmasını yoxla.
Özünü yoxla
Sözü ağlında hissələrə ayır və düzgün variantı seç.
Nümunələr
Gülçülərdən sözünü təhlil et.
Həllə bax
Həlli: gül-çü-lər-dən; -çü isimdən isim yaradır, -lər cəmi, -dən çıxışlıq halı bildirir. Bir leksik, iki qrammatik şəkilçi var. İsim olan gül kökü gülmək feilinin kökü ilə omonimdir.
«Səbirli üzümçü məhsulu topladı» cümləsində düzəltmə isim və sifəti tap.
Həllə bax
Həlli: üzüm-çü isimdir, səbir-li sifətdir. Hər ikisində leksik şəkilçi işlənib.
Yazdırır və yazdın sözlərində seçilmiş hissələri müqayisə et.
Həllə bax
Həlli: -dır hərəkəti başqasına gördürmə mənası yaradan leksik, -ır zaman bildirən qrammatik şəkilçidir. İkinci sözdə -dı zaman, -n şəxs bildirir; hər ikisi qrammatikdir.
Tipik səhv
Dəmirçilərə: dəm-irç-ilər-ə; başlanğıc forması dəmir.
Dəmirçilərə: dəmir-çi-lər-ə; -çi leksik, -lər və -ə qrammatikdir; başlanğıc forması dəmirçi.
Şəkilçiləri hərf sayına görə ayırma: hər hissənin mənasını və vəzifəsini yoxla. Başlanğıc formanı taparkən leksik şəkilçini silmə, çünki sözün kökü ilə başlanğıc forması həmişə eyni olmur.
Yalnız seçilmiş hissə soruşulursa, sözün qalan hissəsindəki şəkilçiləri hesaba qatma.
Mövzu üzrə suallar
Balıqçılarımızdan sözündə neçə leksik və neçə qrammatik şəkilçi var?
Balıq-çı-lar-ımız-dan sözündə -çı yeni söz yaradan leksik şəkilçidir. -lar cəm, -ımız mənsubiyyət, -dan çıxışlıq hal bildirir: bunlar üç qrammatik şəkilçidir.
Meşəliklərdə sözünün başlanğıc formasını seç.
Başlanğıc formanı tapmaq üçün -lər və -də qrammatik şəkilçilərini çıxarırsan. Yeni söz yaradan -lik leksik şəkilçisi qalır: meşəlik.
Hansı söz quruluşca sadədir?
Pəncərə-lər-dən sözündə yalnız cəm və hal bildirən qrammatik şəkilçilər var, buna görə söz sadədir. Yağışlı və balıqçı sözləri isə -lı və -çı leksik şəkilçiləri ilə yaranıb.
Bu mövzunun sınağı
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Quba kapriççiosu — Mürəkkəb sözlərin yaranma yolları», səh. 56
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Qatarda söhbət — Ayrı yazılan mürəkkəb sözlər», səh. 64
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İnsan beyni — Morfemlər və onların semantikası», səh. 6
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Vətən sağ olsun! — Sözün başlanğıc forması», səh. 52
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Sonuncu dərs — Eyniköklü sözlər», səh. 57
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Yazın oğlan çağında — Kök və şəkilçi. Leksik və qrammatik şəkilçilər», səh. 42
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Ağac əkən adam — Sözün quruluşca növləri», səh. 46
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Ağıllı canlılar — Ahəng qanunu. İki və dörd cür yazılan şəkilçilər», səh. 50
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Meşə simfoniyası — Mürəkkəb sözlərin yazılışı», səh. 54
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Qədim yunan sözləri — Alınma sözlər və şəkilçilər», səh. 60
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Əlvida, “bilmirəm”! — İsim. Toplu isimlər», səh. 12
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Qadın səyyahlar — Feil», səh. 43