Coğrafiya, Kənd təsərrüfatı coğrafiyası

Kənd təsərrüfatının yerləşməsi

Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Dünyanın kənd təsərrüfatı», səh. 191
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Kənd təsərrüfatı sahələrinin yerləşdirilmə prinsipləri», səh. 186

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda əkinçilik növünü regionla uyğunlaşdırır, bitkilərin yayıldığı ölkələri xəritədə tanıyır, səpin vaxtındakı fərqləri izah edirsən. Həmçinin çəltikçiliyin yerləşməsini təbii şərait və əmək ehtiyatları ilə əlaqələndirir, torpaq sahəsini böyütmədən məhsulu artıran tədbiri seçirsən.

Qayda

Kənd təsərrüfatı bitkiçilik və heyvandarlıq sahələrini birləşdirir. İstehlak təsərrüfatı əsasən istehsalçının öz ehtiyacını, əmtəə təsərrüfatı isə satış məqsədini güdür.
İntensiv inkişaf mövcud sahədən daha yüksək məhsul almağa əsaslanır; ekstensiv inkişafda əkinlər və ya heyvanların sayı artırılır. Məhsuldar sortlar, gübrələmə, suvarma və texnika məhsuldarlığı yüksəldir. Bu yeniliklərin geniş tətbiqi “yaşıl inqilab”la bağlıdır.
Aqroiqlim ehtiyatları istilik, günəş işığı və yağıntı şəraitini əhatə edir. İstilik çatışmazlığı qütbə yaxın ərazilərdə əkinçiliyi məhdudlaşdırır. Şaxtalı qış səpinin yazadək təxirə salınmasına səbəb ola bilər.
Dəmyə əkinçiliyi yağıntı hesabına aparılır. Suvarma isə çatışmayan suyu tamamlayır: səhralarda il boyu, yayı quraq subtropiklərdə yayda, qışı quraq musson ərazilərində quraq mövsümdə lazım olur.
Çəltik bol su, istilik və çox əmək tələb edir; buna görə Asiyanın sıx məskunlaşmış musson ərazilərində geniş becərilir. Buğda mülayim qurşağın çöl və meşə-çöl ərazilərində geniş yayılmışdır.
Qəhvə üçün Kolumbiya, Braziliya və Vyetnamı; çay üçün Şri-Lanka, Keniya, Hindistan və Çini yadda saxla. Ukrayna, Rusiya və Çin kartof istehsalı ilə də seçilir.
Şəkər qamışı isti və rütubətli ərazilərə, şəkər çuğunduru mülayim qurşağa uyğundur. Üzümçülük və zeytunçuluq Aralıq dənizi ətrafında geniş yayılır.
Azərbaycanda Kür-Araz ovalığının isti, düzən səthi pambıqçılığa əlverişlidir, lakin suvarma vacibdir. Dağ çəmənlikləri yay otlaqları kimi istifadə olunur. Münbit torpaq, su təminatı və relyef təsərrüfatın yerləşməsinə birlikdə təsir göstərir.
Bazara yaxınlıq tez xarab olan məhsullar üçün əhəmiyyətlidir. Tərəvəzçilik, südlük maldarlıq və quşçuluq şəhərlərin yaxınlığında inkişaf edə bilər; heyvandarlıqda yem təminatı da nəzərə alınır.

Nümunələr

İspaniyada yay quraqlığı zamanı əkinlərə su necə çatdırılır? Suvarma ilə: isti mövsümdə yağıntı bitkilərin ehtiyacını ödəmir.

Eyni ölçülü sahədə yeni sortdan istifadə məhsulu artırıb. Bu hansı inkişaf yoludur? İntensivdir, çünki artım torpağın genişləndirilməsindən deyil, məhsuldarlığın yüksəlməsindən yaranıb.

Kür-Araz ovalığında pambıq tarlası üçün suvarma kanalı, yoxsa dik yamac daha əlverişlidir? Kanal su təminatını yaxşılaşdırır. Dik yamac texnikanın işini çətinləşdirir və torpağın yuyulması riskini artırır.

Tipik səhv

Çox işçinin çalışmasını yüksək məhsuldarlıqla eyniləşdirmə. Məhsuldarlıq sahə vahidindən alınan məhsulla ölçülür. Ölkə uyğunluqlarında isə çayla qəhvəni qarışdırmamaq üçün hər bitkini ayrıca ölkə qrupu ilə yadda saxla.