Coğrafiya, Azərbaycanın iqtisadi rayonları
İqtisadi rayonların müqayisəsi: ortaq və fərqli əlamətlər
İki iqtisadi rayonu yan-yana qoyub hər əlaməti öz yerinə yazmağı, ortaq olanı fərqli olandan ayırmağı öyrənəcəksən.
4 dəqiqəlik oxu
Quba-Xaçmazla Şəki-Zaqatala ilk baxışda çox oxşayır. İkisi də Böyük Qafqazla bağlıdır. İkisində də meşələr, dağ mənzərələri və meyvə bağları var. İnsan düşünür ki, birini bilirsə, o birini də bilir.
Amma yaxından baxanda fərqlər görünür. Quba-Xaçmazın ərazisi dağlardan Xəzər sahilinə qədər enir, Şəki-Zaqatalanınkı isə dənizə çatmır. Birində tumlu meyvələr önə çıxır, o birini fındıq və ipək tanıdır.
Test sualları da bu cür detallar üzərində qurulur: verilən əlamətin yalnız bir rayona, yoxsa hər ikisinə aid olduğunu müəyyənləşdirmək lazım gəlir. Belə suallarda tələsik «oxşayırlar» demək yetmir, hər əlaməti öz rayonunda yoxlamaq lazımdır.
Niyə lazımdır
Rayonları müqayisə edə bilmək, əslində, ölkəni bir-birinə bağlı hissələrdən ibarət görmək deməkdir. Bir rayon xammal yetişdirir, o biri onu emal edir, üçüncüsü enerji verir. Bu bilik məhsulların hansı rayonlarda istehsal və emal olunduğunu anlamağa, bir şəhərin hansı iqtisadi rayona daxil olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir.
İmtahanda bu bacarıq vaxta qənaət etdirir. Hər rayon üçün başında qısa bir «vərəqə» olanda variantları tək-tək yoxlamaq bir neçə saniyə çəkir və «hər ikisi» tələsinə düşmürsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda xəritədə göstərilən və ya coğrafi mövqeyi təsvir edilən iqtisadi rayonu tanımalı, iki rayonun ortaq və fərqli cəhətlərini ayırmalısan. Suallar sahilə çıxış, nəqliyyat əlaqələri, faydalı qazıntılar, enerji təminatı, kənd təsərrüfatı və emal müəssisələri arasındakı əlaqəni yoxlayır. Bir xüsusiyyətin yalnız bir rayona, yoxsa hər ikisinə aid olduğunu müəyyənləşdirmək əsas bacarıqdır.
Qayda
- İqtisadi rayon təsərrüfat əlaqələri və ixtisaslaşması ilə seçilən ərazi vahididir. Azərbaycanın 2021-ci ildə qəbul edilmiş bölgüsündə 14 iqtisadi rayon var; iqtisadi rayonla inzibati rayon eyni anlayış deyil.
- İxtisaslaşma ərazinin müəyyən məhsul və xidmətlərin istehsalı ilə seçilməsidir. Buna təbii şərait, xammal, əmək ehtiyatları, nəqliyyat və istehlak bazarı təsir göstərir.
- Quba-Xaçmaz şimal-şərqdə yerləşir, dəniz sahilindən yüksək dağlara uzanır. Tumlu meyvələr və tərəvəz onun səciyyəvi məhsullarıdır. Rusiya istiqamətində nəqliyyat əlaqələri, Siyəzəndə neft-qaz çıxarılması bu rayonu tanımağa kömək edir.
- Şəki-Zaqatala Böyük Qafqazın cənub yamaclarını və Qanıx-Əyriçay düzənliyini əhatə edir. Fındıqçılıq, baramaçılıq, ipək istehsalı və Filizçay yatağı onun fərqləndirici əlamətləridir.
- Quba-Xaçmazla Şəki-Zaqatalada meşələr, dağ turizmi imkanları və meyvə emalı mövcuddur. Hər ikisinin enerji təminatında modul İES-lər və başqa rayonlardan ötürülən elektrik iştirak edir. Böyük Qafqazda yerləşmək hər ikisinin dənizə çıxması demək deyil.
- Bakı və Abşeron-Xızı ayrıca iqtisadi rayonlardır. Paytaxt birincidə, Sumqayıt ikinci rayondadır. Sahil mövqeyi, neft-qaz ehtiyatları, quşçuluq və quru subtropik meyvələr bu cütlüyün ortaq xüsusiyyətləridir.
- Mərkəzi Aran və Şirvan-Salyanda pambıqçılıq, neft çıxarılması və elektrik istehsalı inkişaf edib. Mingəçevir və Varvara SES-ləri Mərkəzi Arandadır; dənizə çıxış və yod-bromlu sular isə bu cütlükdə Şirvan-Salyanı fərqləndirir.
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
İqtisadi rayonun mövqeyi onun əhatə etdiyi relyef formaları və sərhədləri ilə müəyyənləşdirilir. Rayonları tanıdıqdan sonra təbii şəraiti, enerji mənbələrini və emal sahələrini müqayisə et; ortaq əlamət hər ikisində olmalıdır.
Öyrənilməli qayda
Elektroenergetika həm istilik, həm də su elektrik stansiyalarını əhatə edir; stansiyaların növü fərqli olsa da, sənaye ixtisaslaşması eyni ola bilər. Rayonları müqayisə edərkən hasilat və əkinçilik sahələrini ayrıca yoxla, çayın ərazidən keçməsini orada SES olması ilə eyniləşdirmə.
Öyrənilməli qayda
Təbii ehtiyat, həmin ehtiyatı emal edən müəssisə və enerji mənbəyi iqtisadi rayonun ayrı xüsusiyyətləridir. Hər göstəricini iki rayon üçün ayrıca yoxla; oxşar təsərrüfat quruluşu konkret yatağın və ya sahil turizmi imkanının da ortaq olduğunu göstərmir.
Öyrənilməli qayda
Yerli kənd təsərrüfatı məhsulları emal sənayesinə, dağlıq və meşəlik ərazilər isə turizmə şərait yaradır. Kənardan elektrik alınması rayonda elektrik stansiyasının olmadığını bildirmir; təsərrüfatı müqayisə edərkən yerli istehsalı və gətirilən enerjini birlikdə nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Meyvəçiliyin müxtəlif növləri üzrə ixtisaslaşan rayonlarda oxşar emal sahələri yarana bilər. Ümumi xüsusiyyətləri axtararkən meyvənin növünü bütövlükdə meyvəçilikdən fərqləndir, enerji mənbələrini, nəqliyyat yollarını və yataqları isə hər rayon üzrə ayrıca yoxla.
Öyrənilməli qayda
Oxşar təbii şərait və şəhər əhalisinin tələbatı qonşu iqtisadi rayonlarda eyni kənd təsərrüfatı sahələrini inkişaf etdirə bilər. Təsərrüfat oxşarlığını inzibati tərkiblə qarışdırma: hər şəhər konkret bir iqtisadi rayona daxildir.
Öyrənilməli qayda
Qonşu sahil rayonlarında təbii ehtiyatlar və təsərrüfat sahələri oxşar ola bilər, lakin dövlət sərhədləri, ixtisaslaşma və sənaye mərkəzləri ayrıca müəyyənləşdirilir. Yalnız bir rayona məxsus əlamət həmin rayonda təsdiqlənməli, digərində isə olmamalıdır.
Əlaməti öz rayonuna yerləşdir
Hər sualda bir əlamət və iki rayon var. Bu əlamət yalnız birinə aiddir, yoxsa hər ikisinə?
Nümunələr
Fındıq emalı və ipək istehsalı ilə tanınan rayonda dənizkənarı istirahət planlaşdırmaq olarmı?
Həllə bax
Həlli: Bu əlamətlər Şəki-Zaqatalanı göstərir. Rayonun Xəzərə çıxışı yoxdur; burada dağ və meşə landşaftlarına əsaslanan turizm uyğundur.
Mərkəzi Aranda yetişdirilən pambıq Bakıya emal üçün göndərilir. Bu əlaqənin əsası nədir?
Həllə bax
Həlli: Bir rayon kənd təsərrüfatı xammalı verir, digəri sənaye imkanları ilə onu emal edir. İxtisaslaşma rayonlar arasında məhsul mübadiləsi yaradır.
Sumqayıtdakı kimya müəssisəsi ilə Bakıdakı neftayırma müəssisəsi eyni iqtisadi rayondadırmı?
Həllə bax
Həlli: Xeyr. Birinci Abşeron-Xızıya, ikinci Bakı iqtisadi rayonuna daxildir. Yaxınlıq və istehsal əlaqələri onların eyni ərazi vahidi olması demək deyil.
Tipik səhv
Quba-Xaçmazda da, Şəki-Zaqatalada da meyvəçilik var, deməli, tumlu meyvələr ikisinin də səciyyəvi məhsuludur.
Meyvəçilik iki rayonda da var, bu ortaqdır. Tumlu meyvələr isə Quba-Xaçmazın səciyyəvi məhsuludur, Şəki-Zaqatalanı fındıqçılıq fərqləndirir.
Bir rayonda doğru olan əlaməti bütün cütlüyə aid etmə. Hər fikri əvvəlcə rayonlar üzrə ayrıca yoxla və yalnız iki rayona da uyğun gələn xüsusiyyəti ortaq say: meyvəçilik oxşar olsa da, üstünlük verilən meyvə növləri fərqlənə bilər.
Özünü yoxla
Quba-Xaçmaz və Şəki-Zaqatalanın başqa rayonlardan elektrik almasına əsasən hansı nəticəni çıxara bilərsən?
Hər iki rayonun enerji təminatında modul İES-lər və başqa rayonlardan ötürülən elektrik iştirak edir. Kənardan elektrik alınması yerli istehsalın olmadığını göstərmir.
Bakı və Abşeron-Xızını müqayisə edərkən hansı kənd təsərrüfatı sahələrini hər ikisinə aid edə bilərsən?
Quşçuluq və quru subtropik meyvəçilik Bakı ilə Abşeron-Xızının ortaq xüsusiyyətləridir. Ortaq əlamət seçərkən hər iki rayonda mövcud olan sahələri götürməlisən.
Mərkəzi Aran və Şirvan-Salyan üçün «ortaq əlamətlər» bölməsinə hansı cütü yazmalısan?
Neft çıxarılması və elektrik istehsalı hər iki rayonda inkişaf edib. Dənizə çıxış və yod-bromlu sular isə bu cütlükdə Şirvan-Salyanı fərqləndirir.
Mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Praktik dərs. Azərbaycanın iqtisadi rayonlarının səciyyəsi», səh. 124
- Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanın regionları bir-biri ilə necə bağlıdır?», səh. 64
- Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda iqtisadi rayonlar», səh. 72
- Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Fərqli rayonlar - fərqli iqtisadiyyat», səh. 74