Coğrafiya, Dünya əhalisi

Əhali artımı və məskunlaşma

Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Etnos və etnogenez», səh. 77
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Praktik dərs. Dünyada dil ailələri», səh. 81
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Demoqrafik keçid mərhələləri», səh. 82
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Əmək ehtiyatlarının əsas göstəriciləri», səh. 85
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Əhalinin həyat səviyyəsi», səh. 89
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «İşsizlik və onun növləri», səh. 92
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Müasir dünyada miqrasiya axınları», səh. 95
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Praktik dərs. Azərbaycanın əhalisi», səh. 99
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Əhali artımı və onun yaratdığı problemlər», səh. 144
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Əhalinin yerləşməsi», səh. 147
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Urbanizasiya. Böyük şəhərlər», səh. 150
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Urbanizasiya. Regional fərqlər», səh. 154
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanda əhalinin sıxlığı və urbanizasiya», səh. 158
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Yer kürəsinin mənimsənilməsi», səh. 149
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Əhalinin sayının artımı və onun tənzimlənməsi», səh. 153
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Dünya əhalisinin yaş-cins tərkibi. Əmək ehtiyatları», səh. 156
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Praktik dərs. Yaş-cins piramidasının qurulması», səh. 160
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Asiya, Afrika və Latın Amerikasının əhalisi», səh. 162
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avropa, Şimali Amerika və Avstraliyanın əhalisi», səh. 165
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Praktik dərs. Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət», səh. 169
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Dünya əhalisinin sayı necə dəyişir?», səh. 8
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Əhalinin tərkibi necədir?», səh. 10
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Əhalinin sosial-iqtisadi tərkibi», səh. 12
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Əhali necə məskunlaşır?», səh. 14
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Əhali miqrasiyası», səh. 16
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Əhali tədqiqatı necə aparılır?», səh. 22
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Əhali piramidasının əhəmiyyəti nədir?», səh. 24
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Əhali və dayanıqlı inkişaf», səh. 26
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycan əhalisinin təbii artımı», səh. 30
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanın əmək ehtiyatları», səh. 32
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanda əhali necə məskunlaşıb?», səh. 34
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanda əhalinin mexaniki hərəkəti necə baş verir?», səh. 36
Dərslik: Coğrafiya, 8-ci sinif, «Azərbaycanda əhalinin paylanması», səh. 38
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Əhalinin artımında fərqlər», səh. 44
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Şəhərləşən dünya», səh. 46
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Əhali artsın, yoxsa azalsın?», səh. 48
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda əhali artımı və məskunlaşma», səh. 52
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda rural və urban», səh. 54
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda əhalinin sayının dəyişməsi», səh. 56

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda təbii artımı, miqrasiya saldosunu, əhali sayını, sıxlığı və şəhərləşmə səviyyəsini hesablayırsan. Verilmiş xalqın sayından və faizindən ümumi əhalini tapmaq, köçləri növlərə ayırmaq da tələb olunur. Ölkələri müqayisə edərkən yaş tərkibi, məşğulluq, dil mənsubiyyəti və miqrasiya xüsusiyyətlərini birlikdə nəzərə almalısan.

Qayda

Təbii artım doğulanların sayından ölənlərin sayını çıxmaqla tapılır: $T=D-Ö$ . Əmsal $t=\frac{T}{N}\times1000$ promilledir; buradan $N=\frac{T\times1000}{t}$ . Burada $N$ hesablamada əsas götürülən əhali sayıdır.
Miqrasiya saldosu gələnlərlə gedənlərin fərqidir: $M=G-E$ . Ümumi dəyişmə $\Delta N=T+M$ , son əhali isə $N_1=N_0+T+M$ olur.
İmmiqrasiya ölkəyə gəlmək, emiqrasiya ölkədən getməkdir. Daxili köç dövlət sərhədini keçmir; xarici köç ölkələr arasında baş verir.
Mayatnikvari miqrasiya işə və ya təhsilə müntəzəm gedib qayıtmaqdır. Mövsümi miqrasiya ilin müəyyən dövründə işləməklə, məkik miqrasiyası isə ticarət üçün təkrarlanan səfərlərlə bağlıdır.
Orta sıxlıq $\rho=\frac{N}{S}$ düsturu ilə hesablanır; vahidi nəfər/km²-dir. Əhalinin bir qrupunun sayı $A$ , payı $p\%$ verilərsə, ümumi say $N=\frac{A\times100}{p}$ olar.
Urbanizasiya səviyyəsi şəhərlərdə yaşayanların ümumi əhali daxilində faizidir: $U=\frac{N_{ş}}{N}\times100\%$ . Kənd əhalisi məlumdursa, əvvəl $N_{ş}=N-N_k$ hesabla.
Demoqrafik keçid dörd mərhələlidir: əvvəl doğum və ölüm yüksəkdir; sonra ölüm azalır; ardınca doğum enir; sonda hər ikisi aşağı səviyyəyə çatır. Ən sürətli təbii artım ikinci mərhələdə yaranır.
İnkişaf etmiş ölkələrdə əsasən I, yəni müasir artım tipi müşahidə olunur. Yaşlıların payı böyükdür, məşğulluqda xidmətlər üstünlük təşkil edir. Kanada, Almaniya və Böyük Britaniya immiqrantları cəlb edən ölkələrdir; əsas dilləri Hind-Avropa ailəsindədir.
Yaş-cins piramidası yaş qruplarını qadınlar və kişilər üzrə göstərir. Geniş oturacaq uşaqların böyük payını bildirir. Əmək ehtiyatlarının qiymətləndirilməsində sayla yanaşı sağlamlıq, təhsil və ixtisas da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanda Abşeronun sənaye və xidmət imkanları əhalinin cəmləşməsinə təsir edir; yüksək dağlıq sahələrdə məskunlaşma seyrəkdir. Azərbaycan dili türk dillərinə aiddir.

Nümunələr

Əhali bir ildə $50000$ nəfər çoxalıb, miqrasiya saldosu $+14000$ olub. Təbii artım neçədir? $T=50000-14000=36000$ . Hesablama üçün əhali $3000000$ götürülərsə, $t=36000:3000000\times1000=12‰$ .

Əsas xalq $2400000$ nəfərdir və sakinlərin $80\%$ -ni təşkil edir. Sahə $60000$ km² olarsa, sıxlığı tap: $N=2400000:0{,}8=3000000$ ; $\rho=3000000:60000=50$ nəfər/km².

Ölkənin $5000000$ sakininin $1800000$ nəfəri kənddə yaşayır. Urbanizasiya səviyyəsi neçədir? Şəhər əhalisi $5000000-1800000=3200000$ , səviyyə isə $3200000:5000000\times100\%=64\%$ olur.

Tipik səhv

Faizlə promilleni qarışdırma: $1\%=10‰$ . Ümumi artımı təbii artım sayma; əvvəl miqrasiya saldosunu çıx. İmmiqrasiya və emiqrasiyanı köçün hansı ölkəyə görə qiymətləndirildiyinə baxaraq seç.