Ədəbiyyat, Sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı: milli mənəvi özünüdərk və istiqlal mərhələsi (XX əsrin 60–90-cı illəri)
Ədəbiyyatda milli və mənəvi özünüdərk
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Milli mənəvi özünüdərk və istiqlal ədəbiyyatı mərhələsi (1960-1980-ci illər)», səh. 131
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «İlyas Əfəndiyev. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 135
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Xurşidbanu Natəvan», səh. 138
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «İsmayıl Şıxlı. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 154
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Dəli Kür», səh. 157
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Milli-mənəvi özünüdərk dövründə ədəbiyyat (1961–1990)», səh. 74
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «İsmayıl Şıxlı. Namərd gülləsi», səh. 83
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «İsa Hüseynov. Zəhər», səh. 90
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Məmməd Araz. Əsgər məktubu», səh. 99
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Əli Kərim. Qaytar ana borcunu», səh. 104
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Anar. Keçən ilin son gecəsi», səh. 109
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Elçin. Talvar», səh. 126
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda obrazın niyyətini davranışı ilə əlaqələndirir, hadisənin hansı söhbətə aid olduğunu müəyyənləşdirirsən. Natəvanın xalqa münasibətini, “Dəli Kür”də qəhrəmanların təhsilə və bir-birinə yanaşmasını, “Keçən ilin son gecəsi”ndə ailə bağlarını şərh edirsən. Həmçinin cədvəldə xüsusiyyətlə əməli uyğunlaşdırmaq, məzmunla bədii formanı fərqləndirmək, doğru və yanlış hökmləri seçmək tələb olunur.
Qayda
- Milli özünüdərk xalqın dilinə, keçmişinə, mənəvi dəyərlərinə bağlılığın güclənməsidir. Bu mərhələnin ədəbiyyatında insanın vicdanı, şəxsi məsuliyyəti və milli mənsubiyyəti diqqət mərkəzinə keçir.
- Altmışıncılar gündəlik yaşayışı və adi adamların daxili ziddiyyətlərini önə çəkirlər. Əsərdəki insanı yalnız peşəsinə görə deyil, duyğuları, seçimləri və mənəvi mövqeyi ilə tanımaq lazımdır.
- Nəsr hadisələri təhkiyə vasitəsilə təqdim edir. İsmayıl Şıxlının “Dəli Kür” romanında ailə münasibətləri ilə yanaşı, təhsil məsələsi də obrazların mövqeyini açmağa kömək edir.
- Poeziya şəxsi yaşantını ictimai və mənəvi düşüncə ilə birləşdirir. Əli Kərimin “Qaytar ana borcunu” şeirində övladın anaya münasibəti mənəvi məsuliyyət baxımından qiymətləndirilir.
- Lirik-psixoloji üslub hissləri, daxili tərəddüdləri və mənəvi axtarışları qabardır. İlyas Əfəndiyevin nəsrində və pyeslərində bu xüsusiyyət mühüm yer tutur.
- Dram obrazları danışıq və hərəkət vasitəsilə tanıdır. Dialoq qarşılıqlı söhbət, monoloq bir obrazın geniş nitqi, remarka isə müəllifin səhnə vəziyyətinə və ifaya dair qeydidir.
- İstiqlal ideyası 1980-ci illərin sonlarında və 1990-cı illərin başlanğıcında daha açıq ifadə olunur: milli azadlıq və müstəqil dövlətçilik ədəbi düşüncədə güclənir.
Nümunələr
“Sarıköynəklə Valehin nağılı”nda qəhrəmanların tikintidə işləməsi əsərin əsas diqqətinin istehsalata yönəldiyini göstərirmi? Xeyr. Onların harada işləməsi ilə yazıçının nəyi araşdırdığını ayırmalısan. Romanda talelər və ədalətə münasibət önə çıxır; bu, insanın mənəvi aləminə marağı göstərir.
“Qaytar ana borcunu” şeirində anaya münasibətin qiymətləndirilməsi yalnız ailədaxili məsələ sayılmalıdırmı? Xeyr. Övladın davranışı onun vicdanı və məsuliyyəti barədə düşünməyə əsas verir. Beləliklə, ailə mövzusu daha geniş mənəvi məna qazanır.
Şərti səhnə qeydini nəzərdən keçir: “Otaq qaranlıqdır. Gənc pəncərəyə yaxınlaşır, əlindəki məktubu gizlədir”. Bu, monoloqdurmu? Xeyr, remarkadır: obrazın nitqini deyil, səhnənin vəziyyətini və hərəkəti bildirir. Tək obrazın görünməsi həmin parçanı monoloqa çevirmir.
Tipik səhv
Əsərdə həqiqətən baş verən hadisəni istənilən səhnəyə aid etmək səhvdir. Əvvəl kimin danışdığını, sonra söhbətin mövzusunu yoxla. Cədvəldə isə hər sütunun tələbini ayrıca oxu: forma barədə doğru hökm “yanlış” tələb edən xanaya uyğun gəlmir.