Azərbaycan dili, Ədəbi dilin normaları

Ədəbi dilin norma növləri: səhvi tanı və düzgün düzəlt

Cümlədəki səhvin fonetik, leksik, yoxsa qrammatik norma pozuntusu olduğunu tanıyıb yalnız səhv olan yeri düzəltməyi öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 3 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: taxta masanın üstündə açıq boş dəftər, qələm və telefon.

Dostuna səsli mesajda «uşaqlar gəldi» deyəndə, çox güman, [uşaxlar] kimi tələffüz edirsən. Amma yazıda düzgün forma «uşaqlar»dır. Hər ikisi düzgündür: biri danışığın, digəri yazının qaydasıdır.

Bəzən isə bircə söz və ya bircə şəkilçi cümləni korlayır. «Beş dostlar» deyəndə hamı nə demək istədiyini başa düşür, amma yoxlayan müəllim bunu səhv sayır.

Bu səhvlərin hər biri ədəbi dilin üç normasından birini pozur. Səhvin növünü tanıyırsansa, onu düzəltmək çox asanlaşır.

Niyə lazımdır

Səhvin növünü bilmək düzəltməni qısaldır. Yazılış səhvidirsə, bircə sözə baxırsan. Söz yerində deyilsə, onun mənasını yoxlayırsan. Uzlaşma pozulubsa, mübtəda ilə xəbəri tutuşdurursan. Bu, inşada da, ərizədə və rəsmi məktubda da işinə yarayır.

İmtahanda cümləni yenidən yazanda səhvin növünü bilən adam düzgün sözlərə toxunmur. Lazımsız dəyişiklik etmirsə, yeni səhv də yaratmır və bal itirmir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda iki növ tapşırıq olur. Birincisində dörd-beş cümlədən birində yazılışı normaya uyğun gəlməyən sözü tapmalısan. İkincisində mətndəki cümlədə səhvləri müəyyənləşdirib cümləni yenidən yazırsan: artıq sözü atırsan, yersiz işlənmiş sözü dəyişirsən, uzlaşmanı və ya söz sırasını düzəldirsən.

Qayda

Fonetik norma sözün düzgün yazılışını (orfoqrafik norma) və düzgün tələffüzünü, o cümlədən vurğusunu (orfoepik norma) tələb edir.
Leksik norma sözün mənasını bilməyi və onu yerində işlətməyi tələb edir. Mənanı lüzumsuz təkrarlayan sözləri işlətmək (əsas başlıca səbəb) və ya oxşar sözləri qarışdırmaq bu normanı pozur.
Qrammatik norma söz və cümlələr arasında əlaqənin düzgün qurulmasını tələb edir. Məsələn, müəyyən miqdar sayından sonra isim təkdə işlənir (yeddi dəftər), mübtəda ilə xəbər uzlaşır, şəkilçilər müəyyən sıra ilə artırılır, cümlədə sözlər adətən mübtəda, tamamlıq və zərflik, xəbər sırası ilə düzülür.

Ədəbi dil normalarının müqayisəsi
Norma	Nə yoxlanılır?
Fonetik	Yazılış, tələffüz, vurğu
Leksik	Sözün mənası və yerində işlənməsi
Qrammatik	Sözlər arasında əlaqə, şəkilçi sırası, uzlaşma

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Leksik norma sözü mənasına və yerinə uyğun işlətməyi tələb edir, yerinə düşməyən söz isə düzgünü ilə əvəz olunur. Məsələn, gündəlikdə istinad etmək əvəzinə gündəlikdə qeyd etmək deyilir.

Öyrənilməli qayda

Alınma sözdə samit əsassız yerə ikiləşdirilmir: teleqram bir m ilə yazılır və şəkilçi qəbul edəndə də belə qalır: teleqramı. Hər sözün yazılışını orfoqrafiya normasına görə yoxla.

Hansı norma pozulub?

Hər cümlədə bir səhv var. Onun hansı normanı pozduğunu seç.

Nümunələr

Şagirdlər ədəbiyat kitabını açdılar. Söz ədəbiyyat kimi, yəni iki y ilə yazılmalıdır. Bu, fonetik normanın orfoqrafik tələbidir və cümlənin qalan hissəsinə toxunmaq lazım deyil.

Şirkətin hesablarını müsahib yoxladı. Hesabları yoxlayan şəxs mühasib adlanır, müsahib isə söhbət aparan adama deyilir. Sözlər oxşar səslənsə də, mənaları fərqlidir. Bu, leksik norma pozuntusudur: düzgün cümlə Şirkətin hesablarını mühasib yoxladı olmalıdır.

On şagirdlər olimpiadada iştirak etdi. Müəyyən miqdar sayından sonra isim təkdə işlənməlidir: on şagird. Cümlənin qalan hissəsi düzgündür, buna görə yalnız bu söz dəyişir. Bu, qrammatik norma pozuntusudur.

Tipik səhv

Dünən kitabxanadan iki jurnallar götürdüm. → Dünən kitabxanadan iki jurnal götürdük.

Dünən kitabxanadan iki jurnallar götürdüm. → Dünən kitabxanadan iki jurnal götürdüm.

Cümləni yenidən yazarkən çoxları ya səhvi görmür, ya da düzgün olan yerləri də dəyişir. Burada da belə olub: səhv yalnız jurnallar sözündə idi (qrammatik norma), götürdüm sözünü dəyişən isə cümlənin mənasını dəyişib və yeni səhv yaradıb.

Düzgün üsul belədir: cümləni sözbəsöz oxu, hər səhvi növünə görə (yazılış, söz seçimi, uzlaşma) müəyyən et, yalnız səhvli yeri düzəlt və qalan sözləri olduğu kimi saxla. Orfoqrafik normanı orfoepik normadan fərqləndirməyi də unutma: biri sözün necə yazıldığına, digəri necə deyildiyinə aiddir.

Özünü yoxla

Söz düzgün yazılıb, amma tələffüz zamanı vurğusu səhv qoyulub. Hansı tələb pozulub?

Yazıçı kitabını çap etdirmək üçün mətbəxə müraciət etdi. Cümlədəki səhvi hansı variant düzgün izah edir?

Bağban dörd fidanlar əkdi. Yalnız səhvli yeri düzəltsən, hansı cümlə alınar?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Arzum jurnalist olmaq idi», səh. 42
Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Sevgi ağacı», səh. 94