beta

← Geri

Azərbaycan dili, Sintaksis; Durğu işarələri

Durğu işarələri və özgə nitqi: dırnaq, tire və vergül

Başqasının sözlərini yazıda düzgün verməyi, dırnağı, tireni və vergülü yerinə qoymağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: parkda skamyada yan-yana oturub söhbət edən iki yeniyetmə, arxadan görünür.

Hekayə oxuyursan. İki nəfər danışır, adlarını hər sətirdə heç kim yazmır, amma kimin nə dediyini yenə də bilirsən. Tire və dırnaq danışıq hissələrini ayırır; kimin danışdığını isə müəllif sözlərindən və mətnin məzmunundan anlayırsan.

Danışanda başqasının sözlərini səsinlə ayırırsan: tonunu dəyişirsən, bir az dayanırsan. Kağızda səs yoxdur, o işi işarələr görür. «Nərmin dedi: “Avtobus gecikir”» cümləsində Nərminin sözləri olduğu kimi verilib. “Nərmin avtobusun gecikdiyini dedi” cümləsində isə eyni fikri öz sözlərinlə çatdırırsan, dırnağa ehtiyac qalmır.

Bir işarə yerində olmayanda oxucu kiminsə sözlərinin harada bitdiyini, müəllifin sözlərinin harada başladığını ayıra bilmir. Bu səhifə həmin işarələrin yerini qaydaya salır.

Niyə lazımdır

Esse yazanda, kiminsə fikrini sitat gətirəndə, hətta mesajda dostunun sözünü ötürəndə bu qaydalar lazım olur. Dırnaq və tire düz qoyulanda mətn rahat oxunur, oxucu kimin danışdığını axtarmır.

İmtahanda bu mövzunun tapşırıqları çox vaxt bir cümlədəki bir neçə işarəni birdən yoxlayır. Ona görə hər işarənin niyə orada olduğunu bilməlisən, tapşırığı göz yaddaşına güvənərək həll etmək çətindir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda başqasının sözlərinin düzgün yazılışını seçir, buraxılan durğu işarələrini bərpa edib sayırsan. Müəllif sözlərinin replikanın əvvəlində, ortasında və sonunda yerləşməsinə, sual işarəsinin dırnağa münasibətdə yerinə diqqət yetirirsən. Həmçinin xitabı, modal sözü və müxtəlif vəzifələrdə işlənən “ki”ni fərqləndirərək vergülün lazım olub-olmadığını müəyyənləşdirirsən.

Qayda

  • Vasitəsiz nitq başqasının dediklərini dəyişmədən çatdırır. Müəllif sözləri danışanı və danışma şəraitini bildirir.
  • Vasitəli nitq özgəsinin fikrini məzmunca çatdırır; ayrıca replika və dırnaq tələb etmir. Çevirmə zamanı şəxs əvəzlikləri və feil şəkilçiləri danışana uyğunlaşdırılır.
  • Müəllif sözləri öndədirsə, ardınca iki nöqtə gəlir. Sətirdaxili vasitəsiz nitq dırnağa alınır; onun sual və nida işarələri dırnağın içində, yekun nöqtə isə bağlanan dırnaqdan sonra yazılır.
  • Müəllif sözləri vasitəsiz nitqdən sonra gələndə nəqli hissədən sonra vergül və tire işlənir. Sual və ya nida işarəsi varsa, əlavə vergül yazılmır, tire saxlanır.
  • Müəllif sözləri bir cümləni bölürsə, hər iki sərhəddə vergül və tire qoyulur. İki müstəqil cümlənin arasındadırsa, birinci cümlənin sual və ya nida işarəsi saxlanır, müəllif sözləri nöqtə ilə bitir; davam edən nitq böyük hərflə başlanır.
  • Dialoq qarşılıqlı danışıqdır. Hər replika ayrıca sətirdə tire ilə başlanır, dırnağa alınmır. Replikanı bölən müəllif sözlərinin tireləri başlanğıc tiresindən əlavə sayılır.
  • Xitab və modal söz cümlə üzvlərindən vergüllə ayrılır. Budaq cümləni bağlayan “ki”dən sonra vergül işlənir, qüvvətləndirici ədat olan “ki” isə özünə görə vergül tələb etmir.
  • Cümlənin məzmunu və intonasiyası son işarəni müəyyənləşdirir: adi xəbər nöqtə, sual sual işarəsi, güclü hiss nida ilə tamamlanır. Üç nöqtə yarımçıq fikri, danışıqda fasiləni və ya mətnin ixtisarını göstərə bilər.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Dialoqda replika tire ilə başlanır; eyni cümləni bölən müəllif sözlərini hər iki yandan vergül və tire ayırır. Davam edən hissənin əvvəlində işlənən «yəqin ki» kimi modal ifadələrdən sonra da vergül yazılır.

Öyrənilməli qayda

Əvvəldə gələn müəllif sözləri qoşa nöqtə ilə tamamlanır, ardınca verilən vasitəsiz nitq isə dırnağa alınır. Sual bildirən vasitəsiz nitqdə sual işarəsi dırnaq bağlanmazdan əvvəl yazılır; mübtədanı xəbərdən səbəbsiz vergüllə ayırmaq olmaz.

Öyrənilməli qayda

Dırnaq içindəki vasitəsiz nitqin iki müstəqil cümləsi arasına müəllif sözləri daxil edilirsə, bu sözlər hər iki yandan tire ilə ayrılır və sonuna nöqtə artırılır. İlk cümlə sual bildirirsə, onun sonunda sual işarəsi saxlanır; sonuncu nəqli cümlənin nöqtəsi isə bağlanan dırnaqdan sonra yazılır.

Öyrənilməli qayda

Mürəkkəb cümlənin hissələrini əlaqələndirən «ki» bağlayıcısının ardınca vergül yazılır, fikri qüvvətləndirən «ki» ədatı isə özündən sonra vergül tələb etmir. Cədvəldəki bölgünü yoxlamaq üçün «ki» sözünün hər cümlədə hansı vəzifəni daşıdığını müəyyənləşdir.

Öyrənilməli qayda

Yeni sətirdə verilən vasitəsiz nitq tire ilə başlanır, onun ardınca gələn müəllif sözləri də tire ilə ayrılır. Sual bildirən replikanın sonunda sual işarəsi, əvvəlindəki xitabdan sonra vergül yazılır; xitabı müşayiət edən «ay» nidası xitabdan ayrılmır.

Hansı yazılış düzdür?

Hər sualda bir variant qaydaya tam uyğundur. Onu tap.

Nümunələr

1

Durğu işarələrini bərpa et: Aysel soruşdu Mən harada oturum

Həllə bax

Həll: Aysel soruşdu: “Mən harada oturum?” Müəllif sözlərindən sonra iki nöqtə, sualın sonunda dırnaqdaxili sual işarəsi yazılır. Vasitəli qarşılığı: Aysel harada oturmalı olduğunu soruşdu.

2

İki nəfərin söhbətini dialoq şəklində yaz: “Xəritəni gətirmişəm”. “Onda marşrutu seçək!”

Həllə bax

Həll:
— Xəritəni gətirmişəm.
— Onda marşrutu seçək!
Danışan dəyişdiyi üçün ikinci replika yeni sətirdən başlanır. Hər replikanın əvvəlində tire qoyulur, dırnaqlar götürülür; nöqtə və nida işarəsi saxlanır.

3

“ki”dən sonrakı vergülü yoxla: Anladım ki yol bağlanıb. Sən ki yolu tanıyırsan.

Həllə bax

Həll: Anladım ki, yol bağlanıb. Sən ki yolu tanıyırsan. Birincidə bağlayıcı, ikincidə qüvvətləndirici ədat işlənib.

Tipik səhv

Rəna yəqin ki avtobus gecikəcək, — dedi Anar. (3 işarə saydım)

— Rəna, yəqin ki, avtobus gecikəcək, — dedi Anar. (6 işarə: tire, üç vergül, tire, nöqtə)

İşarələri yalnız fasiləyə əsasən qoymaq səhvdir. Əvvəl danışanın sözləri ilə müəllifin sözlərini ayır, sonra cümlə sərhədlərini yoxla.

Sayarkən başlanğıc tiresini, xitabın və modal sözün vergüllərini də nəzərə al. Burada «Rəna» xitabdır, «yəqin ki» isə modal sözdür.

Özünü yoxla

Müəllif sözləri vasitəsiz nitqin iki müstəqil cümləsi arasındadır. Hansı yazılış düzgündür?

Tural dedi: “Mən bu şeiri əzbər bilirəm”. Bu cümlənin vasitəli nitqə düzgün çevrilmiş variantını seç.

Hansı cümlədə hər iki “ki”nin vəzifəsinə uyğun durğu işarəsi işlənib?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Özgə nitqində durğu işarələrinə aid tapşırıqları həll et, hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Mirzə Səfər», səh. 126
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Bakı tarixinin ilk tədqiqatçısı», səh. 162
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «İçərişəhər məhv edilməkdən necə xilas oldu?», səh. 169
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Azərbaycanlıların qədim yaşayış məskəni», səh. 180
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Qarı dağı», səh. 186
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Bəyaz yelkənli teatr», səh. 195
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Ad günü hədiyyəsi — Cümlə sonunda durğu işarələri», səh. 36