Azərbaycan dili, Durğu işarələri
Durğu işarələri: nöqtə, sual, nida, vergül, üç nöqtə, qoşa nöqtə, dırnaqlar və tire
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Mirzə Səfər», səh. 126
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Bakı tarixinin ilk tədqiqatçısı», səh. 162
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Ad günü hədiyyəsi — Cümlə sonunda durğu işarələri», səh. 36
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Bu mövzuda tapşırıqların çoxunda cümlə durğu işarələri olmadan verilir və hansı işarələrin, neçə dəfə və hansı ardıcıllıqla buraxıldığı soruşulur. Vasitəsiz nitqli cümləyə uyğun sxemi seçmək, sxemlə cümlə arasındakı uyğunsuzluğu tapmaq da tez-tez rast gəlinən tapşırıqlardır. Bəzən nömrələnmiş bir neçə cümlədən durğu işarələri düzgün və ya səhv qoyulanları seçmək lazım gəlir; burada mübtəda olan o, bu əvəzliklərindən sonrakı vergül xüsusilə çox yoxlanılır.
Qayda
- Nöqtə nəqli, sual işarəsi sual, nida işarəsi nida cümləsinin sonunda qoyulur. Kim, nə qədər, haradan kimi sözlər sual bildirmirsə, cümlə nöqtə ilə bitir.
- Vergül həmcins üzvləri, xitabı, ara sözü və mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini ayırır; və bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur. Mübtəda olan o, bu sözündən sonra isim və ya sifət gəlirsə, vergül qoyulur.
- Qoşa nöqtə həmcins üzvlərdən əvvəl gələn ümumiləşdirici sözdən sonra və müəllif sözlərindən sonra başlayan vasitəsiz nitqdən əvvəl işlənir.
- Tire həmcins üzvlərdən sonra gələn ümumiləşdirici sözdən əvvəl, xəbərlik şəkilçisi almayan ismi xəbərlə mübtəda arasında, müəllif sözləri ilə vasitəsiz nitq arasında qoyulur. Gecə-gündüz tipli qoşa sözlərdəki qısa xətt isə defisdir.
- Dırnaqlar vasitəsiz nitqi, sitatı, əsər, qəzet və komanda adlarını əhatə edir.
- Üç nöqtə yarımçıq qalan fikri, tərəddüdü, həyəcanı, mətndən və ya sitatdan bir hissənin buraxıldığını göstərir.
Vasitəsiz nitqin əsas sxemləri (M – müəllif sözləri, V – vasitəsiz nitq):
- M: “V”.
- M: “V?”
- “V”, – m.
- “V?” – m.
- “V, – m, – v”.
| Sxem | İşarələrin yeri |
|---|---|
| M: “V”. | Müəllif sözlərindən sonra qoşa nöqtə |
| “V”, – m. | Dırnaqdan sonra vergül və tire |
| “V?” – m. | Sual işarəsindən sonra vergül yoxdur |
Nümunələr
Musiqi rəsm idman hər sahədə uğur qazanmışdı. Ümumiləşdirici söz (hər sahədə) həmcins üzvlərdən sonra gəlir, ona görə ondan əvvəl tire yazılır: Musiqi, rəsm, idman – hər sahədə uğur qazanmışdı.
Yağış yağacaq deyə babam çətiri götürdü. Vasitəsiz nitq nəqli cümlədir və müəllif sözlərindən əvvəl gəlir: “Yağış yağacaq”, – deyə babam çətiri götürdü. Vergül dırnaqdan sonra yazılır.
O gənc rəssamdır. Əgər o mübtədadırsa, vergül lazımdır: O, gənc rəssamdır. Vergülsüz cümlə “həmin gənc rəssamdır” kimi anlaşılar.
Tipik səhv
Ən çox buraxılan səhvlər bunlardır: vasitəsiz nitqdən sonrakı vergülü dırnağın içinə qoymaq, sual və ya nida işarəsindən sonra bir də vergül yazmaq, ümumiləşdirici sözün yerinə baxmadan qoşa nöqtəni tire ilə qarışdırmaq, ki ilə verilən vasitəli nitqdən əvvəl qoşa nöqtə qoymaq. Bunlardan qaçmaq üçün əvvəlcə cümlədə vasitəsiz nitqi, xitabı, ara sözü və ümumiləşdirici sözü tapın, sonra işarələri soldan sağa bir-bir sayın və hər birinin hansı qaydaya görə qoyulduğunu özünüzə izah edin.