Coğrafiya, Dünya təsərrüfatı

Dünya təsərrüfatı və iqtisadi inkişaf: sektorlar, amillər, ÜDM

Bir fəaliyyətin hansı sektora aid olduğunu və niyə məhz orada yerləşdiyini ayırmağı, ÜDM-i və ixracı düzgün oxumağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: yay sonunda sarı buğda tarlası, uzaqda kiçik un dəyirmanı və ona gedən kənd yolu.

Səhər yediyin bir dilim çörəyə bax. Buğda tarlada yetişib, dəyirmanda una çevrilib, çörəkxanada bişib, sonra mağazada sənə satılıb. Bir dilimin arxasında üç tam fərqli iş dayanır: təbiətdən almaq, emal etmək və xidmət göstərmək.

Ölkələr də işi öz aralarında belə bölüşür. Biri dünyaya neft satır, başqası telefon yığır, üçüncüsü turist qəbul edib hotel və bələdçi xidmətindən qazanır. Hər birinin iqtisadiyyatı başqa cür qurulub və başqa risklərlə yaşayır.

Bu mövzu sənə həmin xəritəni oxumağı öyrədir: iş hansı sektora düşür, zavod niyə məhz o yerdə tikilib və ölkənin nə satması onun inkişafı barədə nə deyir.

Niyə lazımdır

Bu bilik xəbərləri anlamağa kömək edir. Neftin qiyməti düşəndə gəlirinin çoxu tək bir xammaldan gələn ölkənin niyə çətinliyə düşdüyünü, şaxələndirmənin isə niyə önəmli olduğunu görürsən. Ölkənin ÜDM-i böyükdür deyə orada hamının yaxşı yaşadığını da düşünmürsən.

İmtahanda bu mövzunun tapşırıqları adətən iki addımlıdır: əvvəl fəaliyyətin növünü, sonra onun yerləşmə səbəbini tapırsan. Bu iki suala ayrı-ayrı cavab verməyi öyrənsən, variantlardakı tələlər öz-özünə görünəcək.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda təsərrüfat fəaliyyətinin hansı sektora aid olduğunu və yerləşməsinə hansı amilin təsir etdiyini birlikdə müəyyənləşdirirsən. Həmçinin ölkələrin ixtisaslaşması, xidmət ixracı, elmtutumlu istehsal və xammaldan asılılığın nəticələri barədə mülahizələri qiymətləndirirsən. Bunun üçün fəaliyyətin mahiyyətini onun yerləşmə səbəbindən ayırmalısan.

Qayda

Dünya təsərrüfatı ölkələrin qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrlə birləşən milli təsərrüfatlarıdır. Beynəlxalq əmək bölgüsündə ölkələr müəyyən məhsul və xidmətlər üzrə ixtisaslaşaraq mübadilədə iştirak edir.
İqtisadi sektorlar: I sektor təbiətdən məhsul əldə edilməsini, o cümlədən hasilatı və kənd təsərrüfatını; II sektor emalı və tikintini; III sektor xidmətləri əhatə edir. Xammalın ilkin emalı da II sektordur.
Yerləşmə amili müəssisənin yer seçimini izah edir. Ağır, tez xarab olan xammal emalı özünə yaxınlaşdırır; gündəlik tələbat məhsullarında istehlakçıya yaxınlıq, çox enerji işlədən istehsalda ucuz enerji vacibdir. İxtisaslı kadr və nəqliyyat da yerləşməyə təsir göstərir.
ETİ elmi yeniliklərin texnika, istehsal və idarəetmədə köklü dəyişiklik yaratmasıdır. Avtomatlaşdırma əmək məhsuldarlığını yüksəldir, elmtutumlu sahələrin və ixtisaslı əməyin əhəmiyyətini artırır. İntensiv inkişafda artım əsasən səmərəliliklə, ekstensiv inkişafda isə əlavə resurslarla əldə olunur.
ÜDM müəyyən dövrdə ölkə ərazisində yaradılmış son məhsulların və xidmətlərin pul dəyəridir. ÜMM milli iqtisadiyyatın ölkə daxilindəki və xaricindəki fəaliyyətini nəzərə alır. Adambaşına göstərici üçün $\text{ÜDM}/\text{əhalinin sayı}$ hesablanır; yüksək ümumi həcm avtomatik yüksək rifah demək deyil.
İqtisadi əlaqələr ticarət, kapital qoyuluşu, elmi əməkdaşlıq və xidmət mübadiləsi ilə yaranır. Xaricilərə göstərilən turizm xidmətləri görünməz ixrac sayılır. İnteqrasiya ölkələrin iqtisadi əməkdaşlığının dərinləşməsidir.
İnvestisiya iqtisadi fəaliyyətin yaradılmasına və genişləndirilməsinə yönəldilən vəsaitdir. Sabitlik, etibarlı hüquqi mühit və infrastruktur sərmayəni cəlb edir. Bazar iqtisadiyyatında qiymətlərə tələb, təklif və rəqabət təsir göstərir.
Dayanıqlı inkişaf iqtisadi tərəqqini sosial rifah və təbiətin mühafizəsi ilə uzlaşdırır, gələcək nəsillərin imkanlarını qoruyur. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi tək gəlir mənbəyindən asılılığı azaldır; elmtutumlu ixracın və məhsuldarlığın yüksəlməsi inkişafı qiymətləndirməyə kömək edir.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Faydalı qazıntı hasilatı I, xammalın emalı II, xidmətlər III sektora daxildir. Yatağa bağlı hasilat və tez xarab olan xammalın emalı xammal mənbəyinə, təzə istehlak olunan məhsulların istehsalı alıcıya, çox elektrik işlədən istehsal isə enerji mənbəyinə yaxın yerləşdirilir.

Öyrənilməli qayda

Ölkələrin dünya bazarı üçün müəyyən məhsul və xidmətlər üzrə ixtisaslaşması beynəlxalq əmək bölgüsünü yaradır; xaricilərə göstərilən turizm xidmətləri “görünməz ixracat” sayılır. İxracda elmtutumlu məhsulların çəkisi inkişafı qiymətləndirməyə kömək edir, gəlirin yalnız bir xammaldan asılı olması isə iqtisadiyyatı böhranlara daha həssas edir.

Sektoru və amili tap

Hər vəziyyəti oxu və düzgün variantı seç. Əvvəl işin nə olduğunu, sonra yerini düşün.

Nümunələr

Şəkər çuğundurundan şəkər hazırlayan zavodun sektorunu və əsas yerləşmə amilini tap. Məhsul emal olunduğu üçün II sektordur. Çuğundur çox həcmli xammal olduğundan zavodun əkin rayonlarına yaxınlığı daşınma xərcini azaldır: əsas amil xammaldır.

ÜDM-i 72 milyard dollar, əhalisi 9 milyon nəfər olan ölkədə adambaşına göstərici nə qədərdir? $72\,000\,000\,000/9\,000\,000=8000$ dollar. Bölmədən əvvəl milyardla milyonu eyni vahiddə yaz.

Ölkə elektronika ixracını artırır və xarici tələbələrə ödənişli təhsil verir. Bunlar hansı əlaqələrdir? Elektronika satışı mal ixracıdır, təhsil isə xidmət ixracıdır; sonuncu görünməz ixraca daxildir.

Tipik səhv

Mis filizi çıxaran mədən sənayeyə aiddir, deməli, II sektordur.

Filizin çıxarılması hasilatdır, I sektordur. Həmin filizdən metal alan zavod isə emal edir, II sektordur.

Sənayeyə aid hər fəaliyyəti II sektora salma. Əvvəl fəaliyyətin hasilat, emal, yoxsa xidmət olduğunu müəyyənləşdir, sonra yerləşmə amilini ayrıca yoxla: mədən yatağın yanında olduğu üçün sektoru dəyişmir.

Özünü yoxla

Tibbi cihaz zavodu ixtisaslı mühəndisləri cəlb etmək üçün elmi mərkəzin yaxınlığında qurulur. Sektoru və burada əsas götürülən yerləşmə amilini seç.

Hansı halda istehsalın artmasını intensiv inkişaf kimi qiymətləndirərsən?

İxrac gəliri əsasən bir xammaldan asılı olan ölkə üçün hansı addımı şaxələndirmə sayarsan?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, II qrup Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Dayanıqlı inkişaf», səh. 107
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «İqtisadi inkişaf yolları», səh. 110
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «İqtisadi inkişafın əsas göstəriciləri», səh. 113
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «İnvestisiya mühiti», səh. 116
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Beynəlxalq inteqrasiya», səh. 177
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Elmi-texniki inqilab», səh. 175
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Elmi-texniki inqilabın dünya təsərrüfatına təsiri», səh. 178
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Təsərrüfatın sahə quruluşu», səh. 173
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İstehsal və qeyri-istehsal sahələri», səh. 178
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Bazar iqtisadiyyatı», səh. 190
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Mülkiyyət formaları», səh. 193
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Azərbaycanın iqtisadi inkişafı», səh. 196
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Qloballaşma nədir?», səh. 8
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqtisadi qloballaşma», səh. 12
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqtisadi fəaliyyət», səh. 26
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqtisadi fəaliyyətin inkişafı», səh. 28
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqtisadi sektorlar», səh. 30
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqtisadi fəaliyyətdə insan amili», səh. 34
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqtisadi fəaliyyət məkanda necə paylanır?», səh. 36
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Dayanıqlı inkişaf nədir?», səh. 66
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqtisadi dayanıqlılıq», səh. 68
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «İqtisadi fəaliyyət nədir?», səh. 62
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «İqtisadi sektorlar nədir?», səh. 64
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Fərqli ölkələr - fərqli iqtisadiyyat», səh. 66
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda iqtisadi sektorlar», səh. 70