Azərbaycan dili, Dil; Yazı; Ədəbi dilin normaları
Dil və ədəbi dil normaları: səhvi tap və düzəlt
Bir cümlədə hansı normanın pozulduğunu, leksik və ya qrammatik normanın, ayırd edəcək və cümləni düzəldə biləcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Bu cümləni oxu: «Dükandan beş dəftərlər aldım». Mənası aydındır, amma qulağına nəsə ilişir. Çoxumuz bunu dərhal hiss edirik, amma səbəbini izah edə bilmirik.
Azərbaycan dilində müxtəlif bölgələrdə fərqli danışırlar: tələffüz də, bəzi sözlər də dəyişir. Buna baxmayaraq, dərslik, xəbər və rəsmi məktub hər yerdə eyni cür yazılır. Bu ortaq formanın öz qaydaları var. Həmin qaydalara norma deyilir.
Normaları bilən adam o «nəsə»nin adını deyə bilir: söz mənaca səhv seçilib, yoxsa forması səhvdir. İmtahan da elə bunu soruşur.
Niyə lazımdır
İnşa, rəsmi ərizə, müsahibədə cavab: hamısında ədəbi dilin normaları gözlənilir. «Mən və dostum gələcək» kimi kiçik bir uyğunsuzluq yazının təsirini zəiflədir, oxucu fikrindən çox səhvinə diqqət edir.
Testdə isə səhv adətən bir şəkilçidə və ya bir sözdə gizlənir. Hansı yerləri yoxlamaq lazım olduğunu bilsən, cümləni sözbəsöz təhlil etməyə ehtiyac qalmır və vaxtına qənaət edirsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda cümlələrin ədəbi dil normalarına uyğunluğunu müəyyənləşdirirsən. Səndən sözün mənaca düzgün seçilmədiyi, şəkilçinin yanlış artırıldığı, mübtəda ilə xəbərin uzlaşmadığı nümunələri ayırmaq tələb olunur. Bəzi tapşırıqlarda səhv cümlələri, digərlərində isə qaydaya uyğun olanları seçməlisən. Xüsusən saydan sonrakı ismə, mənsubiyyət şəkilçisinə və xəbərin formasına diqqət yetir.
Qayda
- Dil cəmiyyətdə ünsiyyəti və fikrin ifadəsini təmin edən vasitədir. İnsan dili başqaları ilə ünsiyyətdə mənimsəyir; hansı dildə danışması yalnız onun mənşəyi ilə müəyyənləşmir.
- Yazı nitqi işarələrlə qeydə almağa, məlumatı qoruyub sonrakı nəsillərə ötürməyə imkan verir. Şifahi nitqi eşidir, yazılı nitqi oxuyuruq.
- Ədəbi dil ümumxalq dilinin müəyyən normalarla tənzimlənən formasıdır. Onun həm şifahi, həm də yazılı forması var.
- Fonetik norma sözlərin düzgün yazılışını və tələffüzünü əhatə edir. Yazılış qaydalarını orfoqrafiya, tələffüz qaydalarını orfoepiya müəyyənləşdirir.
- Leksik norma sözün ifadə etdiyi mənaya və cümlənin məzmununa uyğun seçilməsini tələb edir. Şəkilçini dəyişmək mənaca yanlış seçilmiş sözü düzəltmir.
- Qrammatik norma sözlərin düzgün formalaşmasını və əlaqələnməsini tələb edir. Xəbər mübtədanın şəxsinə uyğunlaşır: «sən oxuyursan», «biz oxuyuruq». Həmcins mübtədalar arasında «mən» varsa, xəbər birinci şəxsin cəmində işlənir.
- Kəmiyyətə görə uzlaşmada mübtədanın mənasını nəzərə al: insan bildirən cəm mübtədanın xəbəri təkdə də, cəmdə də işlənə bilər. Cansız varlıqlar bildirən cəm və ya həmcins mübtədaların xəbəri təkdə olur. «Hər biri» ilə ifadə olunan mübtəda da tək xəbər tələb edir.
- Miqdar sayı müəyyən miqdar bildirdikdə ondan sonra gələn isim cəmlənmir: «altı bilet». «Bir neçə» birləşməsindən sonra da isim təkdə işlənir.
- Mənsubiyyət şəkilçisi sahib bildirən sözlə uyğunlaşmalıdır: «bizim otağımız». Şəkilçilərin sırasını da gözlə: «gələrdilər» formasında cəm şəkilçisi «idi» hissəciyinin ixtisarından sonra gəlir.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Xəbərin şəxs və kəmiyyət forması mübtədaya uyğun seçilir; həmcins mübtədalar sırasında birinci şəxsin təki varsa, xəbər birinci şəxsin cəmində olur. Dəqiq miqdar bildirən sayla işlənən isim cəm şəkilçisi qəbul etmir, «hər kəs» və «hamısı» ilə qurulmuş mübtədalarda isə xəbər təkdə işlənir.
Öyrənilməli qayda
Leksik norma sözün cümlədə ifadə edilən fikrə uyğun məna daşımasını və başqa sözlərlə düzgün birləşməsini tələb edir. Uyğunsuzluğu tapmaq üçün seçilmiş feilin həmin anlayışla məna əlaqəsi yaradıb-yaratmadığını yoxla.
Öyrənilməli qayda
Xəbər mübtədanın şəxsini və kəmiyyətini nəzərə alır, lakin cansız əşyaları bildirən cəm mübtəda ilə təkdə işlənir. Dəqiq miqdar bildirən saydan və «bir neçə» ifadəsindən sonra gələn ismə cəm şəkilçisi artırılmır.
Öyrənilməli qayda
Şəxs əvəzliyi mübtəda olduqda xəbər onun şəxs və kəmiyyət formasına uyğunlaşdırılır; insanları bildirən cəm mübtəda ilə xəbərin cəmdə işlənməsi düzgündür. Cansız əşyalar cəm isimlə və ya həmcins mübtədalarla ifadə ediləndə xəbər təkdə olur.
Öyrənilməli qayda
Feilin hekayə formasında üçüncü şəxsin cəm şəkilçisi «idi» hissəciyinin ixtisarından yaranan şəkilçidən sonra gəlir. Yiyəlik və mənsubiyyət formaları şəxsə görə uyğunlaşmalı, dəqiq miqdar bildirən sayın aid olduğu isim isə cəm şəkilçisi qəbul etməməlidir.
Norma pozulub, yoxsa yox?
Cümləni oxu və düzgün cavabı seç.
Nümunələr
«Biletin qiyməti çoxalmışdı» cümləsində səhvi tap. Burada söhbət qiymətin yüksəlməsindən gedir. «Çoxalmışdı» sözünü «artmışdı» ilə əvəz et. Söz seçimi yanlış olduğundan leksik norma pozulub.
«Mən və əmim balıq tutmağa getdi» cümləsini düzəlt. Mübtədalardan biri birinci şəxsi bildirir. Buna görə xəbər «getdik» olmalıdır; səhv qrammatikdir.
«Üç stullar boşdur» cümləsində hansı sözü dəyişməlisən? «Üç» müəyyən miqdar bildirdiyindən «stullar» əvəzinə «stul» yazmalısan. «Boşdur» xəbəri isə düzgündür.
Həllə bax
- Sahibi bildirən söz «bizim»dir. Bu, birinci şəxsin cəmidir.
- «Sinifiniz» sözündəki «-iniz» şəkilçisi isə ikinci şəxsin cəmini bildirir. Sahib ilə mənsubiyyət şəkilçisi uyğun gəlmir.
- Birinci şəxsin cəmi lazımdır: «sinfimiz». «Sinif» sözü bu şəkilçini alanda ikinci hecadakı «i» düşür.
«Bizim sinfimiz sabah muzeyə gedir». Burada qrammatik norma pozulmuşdu.
Tipik səhv
«Lampalar yanır» cümləsi səhvdir, xəbər «yanırlar» olmalıdır, çünki mübtəda cəmdədir.
«Lampalar yanır» cümləsi qaydaya uyğundur: lampa cansız varlıqdır, ona görə xəbər təkdə işlənir.
Hər cəm mübtədadan sonra xəbəri də cəmləmək düzgün deyil.
Səhvin növünü seçərkən özündən soruş: sözün mənası uyğun gəlmir, yoxsa onun qrammatik forması? Əvvəl məna əlaqəsini, sonra şəkilçiləri və uzlaşmanı yoxla.
Özünü yoxla
«Komandamız yarışda qələbəyə uğradı» cümləsində hansı norma pozulub?
«Qələbəyə uğradı» əvəzinə «qələbə qazandı» işlənməlidir. Sözlər məna baxımından düzgün birləşmədiyi üçün leksik norma pozulub.
«Bağban bir neçə fidanlar əkdi» cümləsində səhvi necə düzəltməlisən?
«Bir neçə» birləşməsindən sonra isim təkdə işlənir. Düzgün cümlə belədir: «Bağban bir neçə fidan əkdi».
«İştirakçıların hər biri səhnəyə ...» cümləsini hansı sözlə tamamlamalısan?
Mübtəda «hər biri» ilə ifadə olunduqda xəbər təkdə işlənir. Buna görə düzgün forma «çıxdı»dır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Dil», səh. 12
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Cəmi 40 söz», səh. 16
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Bəşəriyyətin yaddaşı – yazı», səh. 34
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Arzum jurnalist olmaq idi», səh. 42
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Sevgi ağacı», səh. 94