Ədəbiyyat, Qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatı (ən qədim zamanlardan XI əsrə qədər)
Dədə Qorqud eposu: kim hansı boyda nə edir
Qazanın, Uruzun və Qaraca çobanın hansı boyda nə etdiyini və niyə etdiyini ayırd etməyi, eposdakı mübaliğəni bənzətmədən seçməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq 4 dəqiqə çəkir
Bir çoban sapandla düşmənə daş atır. Daş qurtaranda dayanmır: sürüdən qoyunu, keçini götürüb sapanda qoyur və onları atır. Bu, “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı bir səhnədir.
Elə həmin boyda Qazan bu çobanı böyük bir ağaca sarıyıb bağlayır. Çoban da güc verib ağacı kökü ilə qoparır və onu arxasında daşıyıb gedir. Belə səhnələr yaddan çıxmır.
Amma çətinlik başqa yerdədir. Eyni qəhrəmanlar bir neçə boyda görünür. Məsələn, Uruz iki boyda əsir düşür, səbəbi isə hər dəfə başqadır. Sualın cavabı da elə bu fərqdə gizlənir.
Niyə lazımdır
Eposu “oxumuşam” demək bəs etmir. Kimin kim olduğunu və hansı hadisənin hansı boyda baş verdiyini bilməlisən. Bu iki şeyi bilən adam variantlar arasında təxmin etmir, hər variantı hadisə ilə yoxlayır.
Bir də, bu, oğuzların qədim həyatına açılan qapıdır: oğuzların nəyə dəyər verdiyini, igidi necə tərbiyə etdiyini, qadına necə baxdığını burada öz gözünlə görürsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda obrazı xüsusiyyəti ilə uyğunlaşdırır, davranışın səbəbini müəyyənləşdirir, hadisə haqqında doğru mülahizəni seçirsən. Eposun ideyasını, quruluşunu və bədii vasitələrini fərqləndirmək də tələb olunur. Xüsusən Qazan, Uruz və Qaraca çobanla bağlı hadisələri hansı boya aid olduğunu nəzərə alaraq öyrən.
Qayda
- Qədim dövr ən qədim zamanlardan XI əsrə qədərki mərhələni əhatə edir. “Kitabi-Dədə Qorqud” bu mərhələnin mühüm ədəbi abidəsidir.
- Epos oğuzların yaşayışını, dünyagörüşünü və mübarizəsini canlandıran qəhrəmanlıq dastanıdır. Şifahi şəkildə yayılmış, sonradan yazıya alınmışdır. Yaranma vaxtı haqqında müxtəlif elmi fikirlər mövcuddur.
- Boy ayrıca hadisələr xətti olan hissədir. Dərslikdə təqdim edilən epos müqəddimədən və on iki boydan qurulur; boyları ortaq məzmun və ideya birləşdirir.
- Dədə Qorqud müdrik ozan, elin məsləhətçisi, eposun yaradıcısı və ilk söyləyicisi kimi tanıdılır. Oğuzların hökmdarı Bayındır xandır; Qazan idarəçilikdə ondan sonra gəlir və igidlərə başçılıq edir.
- Əsas ideyalar yurdu qorumaq, birlik, ailəyə sədaqət, gəncləri vətənpərvər yetişdirməkdir. Qadınlar həm ailədə, həm ictimai həyatda hörmətli mövqeyə malikdirlər.
- Beyrək vəfalı və iradəli, Səgrək ailəsinə bağlıdır. Burla xatunda sədaqət və igidlik birləşir. Şöklü Məlik isə talançı düşməndir.
- Yağmalanma boyu Qazan ovda ikən yurdunun talan edilməsindən bəhs edir. Qaraca çoban sürünü qoruyur. Qazan qələbəsinin çobanın köməyinə bağlanacağından çəkinərək onu ağaca bağlayır.
- Uruzun əsirliyi haqqında boyda gənc atasının tapşırığına əməl etmir və əsir düşür. Dustaq olarkən atasının qayıtmasını istəyir; valideynlərinin mübarizəsi onun qurtuluşunda rol oynayır.
- Mübaliğə hünəri qeyri-adi ölçüdə göstərir; bənzətmə isə bir varlığı başqasına oxşadır. Eposda nəsr və nəzm parçaları növbələşir.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Uruzun xarakterində təcrübəsizliklə cəsarət yanaşı görünür, atasına məhəbbəti isə özünü təhlükədə də göstərir. Onun əsirlikdəki sözlərini qiymətləndirərkən öz taleyi ilə yanaşı, ailəsinin təhlükəsizliyini də düşündüyünü nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Eposda elə rəhbərlik etmək, döyüşü idarə etmək və mənəvi yol göstərmək fərqli vəzifələrdir. Obrazları uyğunlaşdırarkən siyasi və hərbi mövqeyi ozanın bilicilik və dastan söyləmək fəaliyyəti ilə qarışdırma.
Öyrənilməli qayda
Obrazın hərəkətinin səbəbi onun həmin anda düşündükləri və söylədikləri ilə müəyyənləşir. Qazanın çobana münasibətini anlamaq üçün igidlik nüfuzuna verdiyi əhəmiyyəti və başqa bəylərin rəyinə həssaslığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Qazan xan Oğuz elinin idarəsində və müdafiəsində aparıcı sərkərdədir, onun igidliyi fantastik döyüş səhnələrində də ifadə olunur. Basat Aruzun oğludur; Təpəgözlə döyüşə getməkdə göstərdiyi qətiyyət bu obrazın el naminə təhlükəyə atılmasını səciyyələndirir.
Öyrənilməli qayda
İdeya və məzmun əsərin hansı dəyərləri, problemləri və münasibətləri əks etdirdiyini, quruluş və bədii dil isə bunların necə təqdim olunduğunu bildirir. Eposu təhlil edərkən ictimai dəyərləri boyların əlaqəsindən və təsvir vasitələrindən ayır; igidliyin şişirdilərək göstərilməsi mübaliğədir.
Öyrənilməli qayda
Eposdakı obrazın ictimai mövqeyi onun xarakteri ilə eyni anlayış deyil: xarakter davranışda və insanlara münasibətdə açılır. Mülahizələri yoxlayarkən qəhrəmanların sədaqətini, ailəyə bağlılığını və cəsarətini düşmənlərin zülmündən, ozanın mənəvi nüfuzunu isə döyüş hünərindən fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Boyda gəncin igid kimi yetişməsi ailənin və elin gələcəyi ilə əlaqələndirilir, ata nümunəsi bu tərbiyədə mühüm yer tutur. Sözləri obrazlara aid edərkən təcrübəli atanın qayğısını, gəncin öyrənmək və özünü göstərmək istəyini, ozanın mərasimdəki vəzifəsini fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Eposda obrazlar elin idarəsi, yurdun müdafiəsi, mənəvi ənənələrin yaşadılması və düşmənçilik kimi fərqli fəaliyyətlərlə səciyyələnir. Uyğunluğu yoxlayarkən hökmdarın mövqeyini, sərkərdənin vəzifəsini, ozanın sənətini və qarətçinin əməllərini ayır.
Öyrənilməli qayda
Təpəgözlə bağlı boyda insanlara zülm etmək və eli qorumaq bir-birinə qarşı qoyulur; müəyyən razılaşma qəddar obrazı xeyirxah etmir. Hadisələri qiymətləndirərkən birini böyütmək cəhdini, onunla danışıq aparmağı və ona qarşı vuruşmağı fərqli münasibətlər kimi nəzərdən keçir.
Öyrənilməli qayda
Qəhrəmanın duyğularının səbəbi ilə əsərin ümumi ideyası ayrı səviyyələrdə izah olunur. Məclis səhnəsini ailə və varislik qayğıları ilə, döyüş səhnəsini isə igidliyin insanın sosial mövqeyindən asılı olmaması ilə əlaqələndir.
Hansı boy, hansı vasitə?
Hadisəni oxu və onun hansı boya aid olduğunu seç. Son iki sualda bədii vasitəni tap.
Nümunələr
Qaraca çobanın az qüvvə ilə yüzlərlə hücumçuya müqaviməti hansı vasitəni göstərir? Hünər adi insan imkanlarından artıq təsvir edildiyi üçün burada mübaliğə var. Bu vasitə çobanın qəhrəmanlığını vurğulayır.
Düşmənin bəylik vədi Qaraca çobanı öz tərəfinə çəkə bilmir. Bu seçim onun hansı xüsusiyyətini açır? Çoban şəxsi qazancdan üstün tutduğu sədaqətini göstərir; vəzifə vədi onu elinə qarşı çıxmağa sövq etmir.
Burla xatunun oğlunun xilasına qoşulmasından hansı nəticəni çıxarmaq olar? Qadın obrazı ailəsinə bağlı olmaqla yanaşı, mübarizədə də fəaldır. Deməli, onun rolu ev işləri ilə məhdudlaşmır.
Tipik səhv
Yağmalanma boyunda Uruz atasının sözünə baxmadığı üçün əsir düşür.
Yağmalanma boyunda Uruz yurdun keşiyindədir. Atasının göstərişindən kənara çıxması isə o biri boyda, Uruzun əsirliyi haqqındakı boydadır.
Uruzun hər iki boyda əsir olması hadisələri qarışdırmağa səbəb olur. Ona görə cavab seçərkən əvvəl boyu, sonra hadisənin səbəbini dəqiqləşdir.
Özünü yoxla
Eposun ideyasını göstərən fikri seç.
İdeya əsərin önə çəkdiyi dəyərləri bildirir. Yurdu qorumaq və ailəyə sədaqət ideyaya, digər variantlar isə təqdimat formasına və quruluşa aiddir.
Boyların ayrıca hadisələr xəttinə malik olması ilə vahid eposda birləşməsini necə izah edərsən?
Hər boyun ayrıca hadisələr xətti var. Ortaq məzmun və ideya bu hissələri vahid eposda birləşdirir.
Bu tapşırıq üçün qurulmuş iki cümlədə bədii vasitələri ardıcıllıqla müəyyənləşdir: “İgidin səsi göy gurultusu kimi səsləndi.” “İgid bir yumruqla dağı parçaladı.”
Birinci cümlədə igidin səsi göy gurultusuna oxşadıldığı üçün bənzətmə var. İkinci cümlədə güc adi insan imkanlarından artıq göstərildiyi üçün mübaliğə işlənib.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et, hər birinin izahını dərhal gör.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «“Kitabi-Dədə Qorqud” eposu», səh. 21
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy», səh. 25
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Qazan bəyin oğlu Uruz bəyin dustaq olduğu boy (“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanından)», səh. 12
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Qədim və zəngin ədəbiyyatımız», səh. 8