beta

← Geri

Coğrafiya, Relyef

Dağlar, düzənliklər və relyefin yaranması: xəritədə necə tanımalı

Xəritədə Azərbaycanın dağlarını, zirvələrini və düzənliklərini tanımağı, bir relyef formasının necə yarandığını izah etməyi öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: önündə yaşıl düz sahə, uzaqda zirvələri qarlı uca dağ silsiləsi.

Azərbaycanın fiziki xəritəsini aç. Ortada geniş yaşıl sahə görəcəksən, şimalda, cənub-qərbdə və cənub-şərqdə isə qəhvəyiyə çalan dağlar var. Belə xəritədə rəng hündürlüyü göstərir: yaşıl alçaq yerlərdir, qəhvəyi tündləşdikcə yer yüksəlir.

Ortadakı yaşıl sahə Kür-Araz ovalığıdır. Onun Xəzərə yaxın hissələri hətta okean səviyyəsindən aşağıdadır. Ölkənin ən yüksək zirvəsi Bazardüzü isə 4000 metrdən xeyli yuxarıdadır. Bir ölkənin içində bu qədər fərq təsadüfi deyil: dağları yerin daxili qüvvələri qaldırıb, su, külək və buz isə onları uzun müddət yonub.

İmtahanda bəzən xəritədə işarələnmiş bir nöqtənin hansı relyef formasına aid olduğunu tapmaq lazım gəlir. Bu nöqtə hansı dağ sistemindədir, hansı silsilədədir, dağın hansı tərəfindədir? Bunu və mövzunun başqa suallarını həll etmək üçün aşağıdakı qaydalar lazımdır.

Niyə lazımdır

Relyef çox şeyin əsasıdır. Çayların hansı tərəfə axması, əkin sahələrinin və otlaqların harada olması, yolların haradan keçməsi ondan asılıdır. Dağ yolunda gedəndə qarşındakı silsilənin adını bilmək də elə bu biliklərdən gəlir.

Bu mövzu başqa mövzulara da körpü olur: iqlim, çaylar və təbii zonalarla bağlı suallarda cavab çox vaxt relyefdən başlayır. Adları bir dəfə xəritədə öz yerinə qoysan, sonra onları ayrıca əzbərləməli olmayacaqsan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda xəritədə işarələnən dağ və düzənlikləri tanımalı, zirvəni aid olduğu silsilə ilə uyğunlaşdırmalısan. Həmçinin dağları mövqeyinə və yaşına görə müqayisə etməli, müəyyən ərazidə hansı ekzogen relyef formalarının yarandığını seçməlisən. Bunun üçün adları xəritədəki istiqamətlər və yaranma şəraiti ilə əlaqələndir.

Qayda

  • Relyef səthin çökəklik və yüksəkliklərinin məcmusudur. Mütləq hündürlük okean səviyyəsindən hesablanır; nisbi hündürlük iki məntəqənin yüksəklik fərqidir.
  • Düzənliklər hündürlüyünə görə ovalıq, yüksəklik və yaylalara ayrılır. Düzənlik mütləq alçaqda yerləşmir: Naxçıvandakı Arazboyu düzənliklərin yüksəkliyi 600 metrdən çoxdur.
  • Endogen qüvvələr tektonik hərəkətlər və vulkanizm vasitəsilə iri relyef formalarını yaradır. Qarabağ vulkan yaylasının yaranması qədim vulkan fəaliyyəti ilə bağlıdır.
  • Ekzogen qüvvələr səthi dəyişdirir: denudasiya süxur materialının parçalanıb aparılması, akkumulyasiya isə yığılmasıdır. Çayın dağdan düzənliyə çıxışında çöküntülər gətirmə konusu yarada bilər.
  • Böyük Qafqaz Azərbaycanın şimalındadır və cənub-şərq istiqamətində alçalır. Bazardüzü Baş Qafqazda, Şahdağ zirvəsi Yan silsilədədir. Şimal-şərq tərəfdə Qusar maili düzənliyi və Samur-Dəvəçi ovalığı, cənubda Qanıx-Əyriçay çökəkliyi yerləşir.
  • Kiçik Qafqaz daxilində Murovdağ, Qarabağ, Zəngəzur və Dərələyəz silsilələrini fərqləndir. Gamışdağ Murovdağda, Qapıcıq Zəngəzurda yerləşir.
  • Talış dağ sistemini Burovar, Peştəsər və Talış silsilələri təşkil edir. Kömürköy Talış silsiləsinin zirvəsidir. Lənkəran ovalığı bu dağlarla Xəzər sahili arasındadır.
  • Kür-Araz ovalığı iki Qafqaz dağ sisteminin arasını tutur. Naxçıvanda Şərur düzü şimal-qərbdə, Ordubad düzü cənub-şərqdə yerləşir.
  • Arid-denudasiya quraq sahələrə xasdır: Qobustan və Acınohur-Ceyrançöldə yarğan, qobu, bedlend yaranır. Yüksək dağlarda buzlaq fəaliyyəti kar, troq dərəsi və moren əmələ gətirir.
  • Skandinaviya Şimali Avropanın qədim dağlarıdır; Orta Avropadakı Alp isə cavandır. Hər ikisində buzlaq izləri var. Kordilyer Şimali Amerikanın, And Cənubi Amerikanın qərbində uzanır.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Azərbaycanın düzənlikləri həm çay vadilərində, həm də dağlarla Xəzər sahili arasında yerləşir; Arazboyu düzənliklər Naxçıvan ərazisindədir. Xəritədə düzənliyi tanımaq üçün onun yaxınlığındakı dağ sistemini, çayı və sahilə görə mövqeyini birlikdə nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Relyef formasının adı onun yüksəkliyini təkbaşına göstərmir: Naxçıvanın Arazboyu düzənlikləri dəniz səviyyəsindən xeyli yuxarıdadır, vulkanik yaylalar isə lava örtükləri ilə seçilir. Məntəqənin xüsusiyyətini yoxlayarkən zirvənin aid olduğu dağ sistemini, yamacın istiqamətini və sahilə yaxınlığı da tutuşdur.

Öyrənilməli qayda

Yan silsilə Baş Qafqazdan şimal-şərqdə yerləşir; Naxçıvanın şimalını Dərələyəz, şərqini isə Zəngəzur silsiləsi əhatə edir. Talış dağlarında İran sərhədi boyunca Talış silsiləsi uzanır, ondan Xəzərə doğru əvvəl Peştəsər, sonra Burovar yerləşir.

Öyrənilməli qayda

Avropanın həm qədim dağlarında keçmiş buzlaşmanın izləri, həm də cavan yüksək dağlarında buzlaqların yaratdığı formalar mövcuddur. Buna görə buzlaq relyefini ümumi əlamət kimi götür, dağları fərqləndirmək üçün onların coğrafi mövqeyini və geoloji yaşını müqayisə et.

Öyrənilməli qayda

Quraq sahələrdə müvəqqəti su axınları yarğan və qobu yaradır, yüksək dağlarda buzlaqlar kar və troq dərələri formalaşdırır, dağətəyində isə axınların daşıdığı material gətirmə konusları şəklində toplanır. Məntəqənin hündürlüyünü və iqlim şəraitini bu proseslərlə əlaqələndir.

Öyrənilməli qayda

Talış dağ sistemi Azərbaycanın cənub-şərqində bir-birinə paralel silsilələrdən ibarətdir və Lənkəran ovalığına doğru alçalır. Silsilələrin bu sistemə aidliyini müəyyənləşdirərkən onların xəritədəki mövqeyinə diqqət et.

Yerinə qoy

Hər zirvəni silsiləsi ilə, hər relyef formasını yaranma səbəbi ilə birləşdir.

Nümunələr

1

Xəritədə nöqtə Böyük Qafqazın cənub yamacı boyunca uzanan çökəkliyə düşür. Qusar, yoxsa Qanıx-Əyriçaydır? Cavab Qanıx-Əyriçaydır: Qusar dağların şimal-şərq tərəfindədir.

2

Gamışdağ və Qapıcıq hansı silsilələrə aiddir? Birinci Murovdağa, ikinci Zəngəzura aiddir. Deməli, hər iki zirvə Kiçik Qafqazla əlaqəlidir.

3

Quraq Acınohur yamacında bedlend, yoxsa buzlaq karı gözlənilir? Bedlend: burada müvəqqəti axınların aşındırması təsirlidir; kar isə buzlaq fəaliyyətinin nəticəsidir.

4
Xəzər sahilində bir məntəqənin mütləq hündürlüyü −26-26 m, yaxınlıqdakı təpənin zirvəsi isə 7474 m-dir. Zirvənin bu məntəqəyə nəzərən nisbi hündürlüyü nə qədərdir?
Həllə bax
  1. Nisbi hündürlük iki məntəqənin yüksəklik fərqidir: böyük hündürlükdən kiçiyini çıx.
  2. Məntəqə okean səviyyəsindən aşağıdadır, ona görə hündürlüyü mənfi işarə ilə yazılır: −26-26 m.
  3. Fərq: 74−(−26)=74+26=10074 - (-26) = 74 + 26 = 100 m.

Nisbi hündürlük 100100 m-dir. 74−26=4874 - 26 = 48 yazsan, mənfi işarəni itirmiş olursan.

Tipik səhv

Qusar maili düzənliyi də, Qanıx-Əyriçay çökəkliyi də ölkənin şimalındadır, deməli, xəritədə eyni yerdədirlər.

Əvvəl dağ sistemi: hər ikisi Böyük Qafqazın yanındadır. Sonra tərəf: Qusar maili düzənliyi dağların şimal-şərq tərəfində, Qanıx-Əyriçay çökəkliyi isə cənub tərəfindədir.

Xəritədə yalnız ölkənin şimalını və cənubunu ayırmaq kifayət etmir: əvvəl dağ sistemini, sonra onun hansı tərəfində olduğunu müəyyənləşdir.

Dağların yaşında da eyni ehtiyat lazımdır: buzlaq izini dağın cavanlığına sübut sayma, çünki qədim dağlarda, məsələn Skandinaviyada, belə izlər qala bilər.

Özünü yoxla

İran sərhədindən Xəzərə doğru getdikcə Talış dağ sisteminin silsilələrini hansı ardıcıllıqla keçərsən?

Süxur materialı yamacda parçalanıb aparılır, sonra başqa sahədə yığılır. Bu iki prosesi hansı ardıcıllıqla adlandırarsan?

Dağda buzlaq izləri tapmısan. Təkcə bu əlamətə əsasən hansı nəticəni çıxara bilərsən?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın endogen relyef formaları», səh. 58
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın ekzogen relyef formaları», səh. 62
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avropanın relyefi», səh. 16
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Asiyanın relyefi», səh. 20
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Şimali Amerikanın relyefi», səh. 26
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Cənubi Amerikanın relyefi», səh. 29
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Afrikanın relyefi», səh. 32
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avstraliyanın relyefi», səh. 37
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Azərbaycanın relyefi və tektonik quruluşu», səh. 40
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Relyef nədir?», səh. 52
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Yer səthinin relyefi necə fərqlənir?», səh. 54
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Dağların necə yarandığını bilirikmi?», səh. 56
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Düzənliklər nə üçün müxtəlifdir?», səh. 60
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Relyefi qrafiklə təsvir etmək mümkündürmü?», səh. 62
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Qitələrin və okeanların relyefi», səh. 64
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Quruda relyef formaları necə paylanmışdır?», səh. 68
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda relyef formaları necə paylanmışdır?», səh. 74
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Sualtı dünya haqqında nə bilirik?», səh. 76
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Antarktidanın relyefi nə ilə fərqlənir?», səh. 78