beta

← Geri

Riyaziyyat, Statistika və ehtimal

Çoxluqlar, sayma və ehtimal: heç bir nəticəni itirmədən say

Çoxluqları birləşdirməyi və kəsişdirməyi, nəticələri itirmədən saymağı və ehtimalı mn\dfrac{m}{n} ilə tapmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: taxta masanın üstündə iki ağ zər.

İki zəri at və xalları topla. Hansı cəm daha tez-tez düşür: 22, yoxsa 77? İlk baxışda elə gəlir ki, fərq yoxdur. Əslində fərq böyükdür.

Cəm 22 yalnız bir halda alınır: hər iki zərdə 11. Cəm 77 isə altı halda alınır: (1;6)(1;6), (2;5)(2;5), (3;4)(3;4), (4;3)(4;3), (5;2)(5;2), (6;1)(6;1). Deməli, cəm 77-nin alınma ehtimalı cəm 22-nin alınma ehtimalından altı dəfə böyükdür.

Bütün sirr düzgün saymaqdadır. Bu mövzu da elə bunu öyrədir: çoxluğu qur, heç nəyi buraxmadan və heç nəyi iki dəfə yazmadan say, sonra böl.

Niyə lazımdır

Nəticələr eyni ehtimallı olduqda ehtimalı tapmaq üçün əlverişli nəticələrin sayını bütün mümkün nəticələrin sayına bölürsən. Deməli, saymağı bacaran ehtimalı da tapa bilər. 66 nəfərdən birinci, ikinci və üçüncü yerləri tutanları neçə cür seçmək olar? Belə təkrarsız və sıranın nəzərə alındığı seçimlər faktorial və nPr{}_nP_r ilə bir sətirdə hesablanır. Təkrar mümkün olanda isə hər yer üçün seçimlərin sayını vurursan, iki zərdəki 6×66\times6 kimi.

Bu tapşırıqlarda hesab adətən asandır, səhv isə saymada olur. Bir nəticəni unutsan və ya bir elementi iki dəfə yazsan, kəsr dəyişir və başqa cavab alınır. Ona görə əsas vərdiş budur: hər addımda nəyi saydığını aydın yaz.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bu mövzuda çoxluqları birləşdirir, ortaq elementləri seçir və çoxluqların fərqini tapırsan. Bəzən elementləri əvvəlcə verilmiş şərtə görə özün yazmalısan. Ehtimal məsələlərində kart seçimi və iki zərin atılması zamanı uyğun nəticələri sayırsan. Həmçinin faktorial və permutasiya işarələri olan ifadələri sadələşdirirsən.

Qayda

  • Birləşmə A∪BA\cup B ilə göstərilir: iki çoxluqdakı elementləri bir siyahıda topla, təkrarları bir dəfə saxla.
  • Kəsişmə A∩BA\cap B ilə göstərilir: yalnız həm AA, həm də BB daxilində olan elementləri götür. Ortaq element tapılmırsa, nəticə ∅\varnothing olur.
  • Fərq A∖BA\setminus B ilə göstərilir: AA daxilində olub BB daxilində olmayanları saxla. Mötərizəli ifadədə əvvəl mötərizənin içini hesabla. Çoxluq sözlə təsvir ediləndə elementlərini şərtə əsasən yaz; unutma ki, 11 sadə ədəd deyil.
  • Ehtimal üçün P(E)=mnP(E)=\dfrac{m}{n} düsturundan istifadə et: nn bütün mümkün nəticələrin, mm isə hadisəyə əlverişli nəticələrin sayıdır. Bu qayda nəticələr eyni ehtimallı olduqda işləyir. Cavab 00 ilə 11 arasında, sərhədlər də daxil olmaqla, olmalıdır.
  • Sayma zamanı sərhədləri yoxla. aa və bb tam ədədlərdirsə, a≤ba\le b olduqda hər ikisi daxil olmaqla bu aralıqda b−a+1b-a+1 tam ədəd var. Ardıcıl uyğun ədədlər arasındakı fərq dd olarsa, ilk uyğun ədəd uu, sonuncu vv üçün say v−ud+1\dfrac{v-u}{d}+1 olar.
  • İki adi zər müstəqil atıldıqda və üzlər bərabər ehtimallı olduqda 6×6=366\times6=36 eyni ehtimallı nəticə alınır. Nəticəni birinci və ikinci zərin xalları ilə yaz: (2;5)(2;5) və (5;2)(5;2) ayrı nəticələrdir.
  • Faktorial üçün n!=1×2×…×nn!=1\times2\times\ldots\times n və 0!=10!=1 qəbul edilir. Təkrarsız, sıra nəzərə alınan seçimlərin sayı nPr=n!(n−r)!{}_nP_r=\dfrac{n!}{(n-r)!} ilə hesablanır; nn elementdən rr element seçilir, 0≤r≤n0\le r\le n. Xüsusən, nPn=n!{}_nP_n=n!. Nisbətlərdə ortaq vuruqları ixtisar et.

Tapşırıqlarda işlənən düsturlar

Öyrənilməli düstur

P(A)=mnP(A)=\dfrac{m}{n}
2 tapşırıqda işlənib

Nəticələrin hamısı eyni ehtimallı olduqda nn bütün mümkün nəticələrin, mm isə AA hadisəsinə əlverişli nəticələrin sayıdır. Burada bütün kartları və üzərində verilən ədədə bölünən ədəd yazılmış kartları say.

nn eyni ehtimallı bütün nəticələrin sayı, mm isə AA hadisəsini yaradan nəticələrin sayıdır. Zərlərin nəticələrini nizamlı cütlərlə yaz və verilən fərqi ödəyən cütün tərs sırasını da ayrıca say.

Öyrənilməli düstur

p=aN×100%p=\frac{a}{N}\times100\%

NN ümumi sayı, aa seçilmiş hissənin sayını, pp isə həmin hissənin faizlə payını göstərir. Diaqramdan alma və armud tinglərinin saylarını toplayaraq aa qiymətini, bütün sütunların qiymətlərini toplayaraq NN qiymətini tap və düsturda yerinə yaz.

Öyrənilməli düstur

m=n×pm=n\times p

Hər muncuğun seçilmə ehtimalı eyni olduqda nn qalan muncuqların ümumi sayı, pp mavi muncuq seçilməsi ehtimalı, mm isə qalan mavi muncuqların sayıdır. Hədiyyə olunan mavi muncuqları tapmaq üçün əvvəlki mavi muncuq sayından mm çıx.

Öyrənilməli düstur

nPr=n!(n−r)!,0≤r≤nn!=1×2×…×n,0!=1\begin{gathered}{}_nP_r=\dfrac{n!}{(n-r)!},\quad 0\le r\le n\\[6pt]n!=1\times2\times\ldots\times n,\quad 0!=1\end{gathered}

nPr{}_nP_r müxtəlif nn elementdən rr elementin sıra nəzərə alınmaqla seçilmə sayıdır, n!n! isə birdən nn-ə qədər natural ədədlərin hasilidir. İfadədəki permutasiyaları düsturla yazıb ortaq vuruqları ixtisar et.

Öyrənilməli düstur

m1=m×α360∘m_1=m\times\dfrac{\alpha}{360^\circ}

mm ərintinin ümumi kütləsi, α\alpha metalı göstərən sektorun mərkəzi bucağı, m1m_1 isə həmin metalın kütləsidir. Axtarılan bucağı tam dairənin bucağından digər sektorların bucaqlarını çıxmaqla tap, sonra metalın kütləsini hesabla.

Öyrənilməli düstur

xˉ=x1+x2+…+xnnR=xmax⁡−xmin⁡\begin{gathered}\bar{x}=\frac{x_1+x_2+\ldots+x_n}{n}\\[6pt]R=x_{\max}-x_{\min}\end{gathered}

x1,…,xnx_1,\ldots,x_n ölçülmüş hündürlüklər, nn onların sayı, xˉ\bar{x} ədədi orta, xmax⁡x_{\max} ən böyük, xmin⁡x_{\min} ən kiçik hündürlük, RR isə ən böyük fərqdir. Tapşırıqda əvvəl bu iki statistik göstəricini hesabla, sonra onları topla.

Öyrənilməli düstur

P(A)=mnP(A)=\frac{m}{n}

Eyniimkanlı nəticələr üçün nn bütün mümkün nəticələrin sayı, mm isə AA hadisəsinə uyğun nəticələrin sayıdır, P(A)P(A) həmin hadisənin ehtimalını göstərir. Əvvəl tənliklərin həqiqi köklərinin olub-olmadığını yoxla, sonra həqiqi kökü olmayan tənliklərin sayını ümumi saya böl.

Öyrənilməli qayda

Birləşmə hər iki çoxluqdakı elementləri təkrarsız toplayır, fərq isə birinci çoxluqda olub ikincidə olmayanları saxlayır. Əvvəl QQ ilə RR çoxluqlarının birləşməsini qur, sonra PP çoxluğundakı elementləri kənarlaşdırıb qalanları say.

Öyrənilməli qayda

Bir-birindən asılı olmayan iki seçimdə mümkün cütlərin sayını tapmaq üçün hər seçimdəki variantların saylarını bir-birinə vur. Kartlar bərabər ehtimalla seçildiyinə görə eyni rəngli cütlərin sayını tapmaq üçün qırmızı kartların saylarının hasilini mavi kartların saylarının hasilinə əlavə et və alınan cəmi bütün cütlərin sayına böl.

Öyrənilməli qayda

Birləşmədə çoxluqlardan ən azı birinə daxil olan elementlər, kəsişmədə isə hər ikisinə daxil olanlar götürülür. Əvvəl PP ilə QQ çoxluqlarının birləşməsini qur, sonra alınan çoxluğun RR ilə ortaq elementlərini saxla.

Öyrənilməli qayda

M∪NM\cup N çoxluğuna həm yalnız bir çoxluqda olan, həm də hər ikisində rast gəlinən elementlər daxildir. Elementləri bir yerə topla və təkrarlananları yalnız bir dəfə yaz.

Öyrənilməli qayda

Hər əvvəlki seçimdən sonra növbəti mərhələnin seçim sayı dəyişmirsə, mərhələlərdəki seçim saylarını bir-birinə vur. Üçrəqəmli ədəd qurarkən ilk yerdə sıfır götürmə, digər yerlərdə isə təkrara icazə verildiyini nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Sıra əhəmiyyət daşımadıqda ardıcıl seçimləri sayıb hər qrupun düzülüş sayına bölmək lazımdır. Rəsmləri təkrarsız ardıcıllıqlarla seç, sonra eyni üçlüyün bütün düzülüşlərini bir seçim kimi nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Müxtəlif şəxslər təkrarsız sıralananda hər növbəti yer üçün seçim sayı bir azalır. Basketbolçuların çıxış ardıcıllıqlarını saymaq üçün yerlər üzrə seçim saylarını bir-birinə vur.

Öyrənilməli qayda

P∩QP\cap Q çoxluğu PP çoxluğunun QQ ilə ortaq hissəsini, P∖QP\setminus Q isə qalan hissəsini göstərir. Bu iki hissəni birləşdirəndə PP bütöv alınır, ona görə PP çoxluğunun elementlərini müəyyən et.

Özün say

Cavabı ədədlə yaz. Ehtimalı onluq kəsr kimi yaz, məsələn 0,50,5.

Nümunələr

1

A={2;4;9}A=\{2;4;9\}, B={4;7}B=\{4;7\}, C={2;7;8}C=\{2;7;8\} üçün (A∪B)∩C(A\cup B)\cap C nədir?

Həllə bax

Həlli: Birləşmə {2;4;7;9}\{2;4;7;9\} olur. Buradan CC daxilində olanları saxla: cavab {2;7}\{2;7\} alınır.

2

Üzərində 2020-dən 5050-yə qədər tam ədədlər yazılmış kartların hər biri eyni ehtimalla seçilir. Seçilən ədədin 66-ya bölünməsi ehtimalını tap.

Həllə bax

Həlli: Cəmi 50−20+1=3150-20+1=31 kart var. Uyğun ədədlər 24,30,36,42,4824,30,36,42,48 olduğundan ehtimal 531\dfrac5{31} olur.

3

7P76P6+5P24P4\dfrac{{}_7P_7}{{}_6P_6}+\dfrac{{}_5P_2}{{}_4P_4} ifadəsini hesabla.

Həllə bax

Həlli: Birinci nisbət 7!6!=7\dfrac{7!}{6!}=7, ikinci nisbət 5×424=56\dfrac{5\times4}{24}=\dfrac56 olur. Cəm 476\dfrac{47}{6} alınır.

Tipik səhv

Cəmi 44 olan hallar: (1;3)(1;3) və (2;2)(2;2). Deməli, m=2m=2 və P=236P=\dfrac{2}{36}.

Cəmi 44 olan hallar: (1;3)(1;3), (3;1)(3;1) və (2;2)(2;2). Deməli, m=3m=3 və P=336=112P=\dfrac{3}{36}=\dfrac{1}{12}.

İki zərdə xalların yerlərini dəyişəndə yaranan nəticəni unutma: xallar fərqli olanda (1;3)(1;3) və (3;1)(3;1) ayrı nəticələrdir. (2;2)(2;2) cütünün tərsi isə yenə (2;2)(2;2) olur, ayrı nəticə yaratmır.

Eyni diqqət başqa yerlərdə də lazımdır. Birləşmədə ortaq elementləri silmək olmaz, onları bir dəfə yaz. Saymada son nöqtəni buraxmamaq üçün ilk və son uyğun ədədi ayrıca qeyd et.

Özünü yoxla

A={2;5;8;11}A=\{2;5;8;11\} və B={5;7;11}B=\{5;7;11\} verilib. A∖BA\setminus B çoxluğunu tap.

İki adi zər müstəqil atılır, hər zərin üzləri bərabər ehtimallıdır. Xalların hasilinin 66 olması ehtimalını tap.

4P4{}_4P_4 ifadəsinin qiymətini tap.

Bu mövzunun sınağını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Birləşmələr», səh. 228
  • Dərslik: Riyaziyyat, 9-cu sinif, «Ehtimalın hesablanmasına aid məsələ həlli», səh. 235
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, «Ehtimalın hesablanması», səh. 218
  • Dərslik: Riyaziyyat, 8-ci sinif, 2-ci hissə, 9.1 «Verilənlərin bəzi statistik xarakteristikaları», səh. 97
  • Dərslik: Riyaziyyat, 6-cı sinif, 2-ci hissə, 5.2 «Çoxluqlar üzərində əməllər», səh. 11