Ədəbiyyat, Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı

Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı

Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Məhəmmədhüseyn Şəhriyar. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 65
Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Türkün dili», səh. 68
Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Məhəmmədhüseyn Şəhriyar. Heydərbabaya salam», səh. 159

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda Şəhriyarın həyat faktlarını, əsərlərinin mövzularını və bədii xüsusiyyətlərini əlaqələndirirsən. Doğru və yanlış fikirləri seçmək, əsərləri müqayisə etmək, parçanın mənasını açıqlamaq tələb olunur. “Heydərbabaya salam” üzrə xatirələrə, adətlərə, hissələrin məzmununa və şeir quruluşuna; “Türkün dili” üzrə dil sevgisinə, ictimai etiraza və obrazlı ifadələrə diqqət yetir.

Qayda

Şəhriyar (1905–1988) Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsidir. Təbrizdə doğulmuş, uşaqlığını Xoşginabda keçirmişdir. İlk şeirlərində Behcət təxəllüsünü işlətmiş, sonralar tibb təhsilini yarımçıq qoymuşdur. Xorasan sürgünü yaradıcılığında kədəri gücləndirmişdir.
Yaradıcılığı Azərbaycan və fars dillərindədir. Anası Kövkəb xanımın söhbətləri onu doğma dildə yaradıcılığa həvəsləndirmişdir. Vətən sevgisi, ədalətsizliyə etiraz və milli birlik əsas mövzulardandır. Şimaldakı sənətkarlara şeirlə yazdığı məktublar mənəvi yaxınlığa xidmət edir.
Poemaları müxtəlif mövzuları əhatə edir: “Stalinqrad qəhrəmanları” İkinci Dünya müharibəsi ilə əlaqəlidir; “Şeir və hikmət” qardaşlığı, yaxşılıq etməyi aşılayır. “Nişapurda günəş batarkən”, “Qardaşım oğlu Huşəngə” və “Gecənin əfsanəsi” müəllifin həyatından qaynaqlanır.
“Heydərbabaya salam” lirik poemadır. Yaranmasında Xoşginaba səfərin mühüm təsiri olmuşdur. Uşaqlıq xatirələri, kənd mənzərələri, Novruz mərasimləri, xalqın güzəranı və yurd həsrəti birləşir. Dağa müraciət doğma ellə mənəvi söhbətə çevrilir; əsərdə vahid süjet yoxdur.
Poema iki hissəlidir, Azərbaycan dilində yazılıb. Heca vəznindəki onbirhecalı misraların bölgüsü 4+4+3-dür. Beşmisralı bənddə qafiyələnmə aaabb şəklindədir. Danışıq dilinin təbiiliyi, folklor və təbiət obrazları onun ifadəliliyini artırır.
“Türkün dili”ndə ana dilinin sıxışdırılması pislənir, saflığının qorunması müdafiə olunur. Şair folklorun zənginliyini, başqa sənətkarların bu dildən bəhrələnməsini vurğulayır; xalqa biganəliyi qınayır. Şeir beytlərlə qurulub; söz təkrarları, bənzətmələr və “olmaz” rədifi ahəngi qüvvətləndirir.

Nümunələr

Yurdun baharını və uşaqlıq günlərini xatırlayan lirik qəhrəman hansı əsərə uyğundur?

Həll: “Heydərbabaya salam”a. Təbiət və xatirələr burada vətənə bağlılığı ifadə edir; “Türkün dili”nin mərkəzində isə dil məsələsi dayanır.

Poemanın bir bəndində ilk üç misra səsləşir. Son iki misra necə qafiyələnməlidir?

Həll: Öz aralarında ayrıca qafiyə yaratmalıdır; quruluş aaabb-dir. Beş misranın hamısını eyni qafiyəyə bağlamaq bu sxemə uyğun gəlmir.

“Türkün dili”ndə qəfəsdə susan bülbül obrazını necə izah edərsən?

Həll: Məhdudiyyət təbii ifadə imkanını boğur. Obraz dilə qoyulan qadağanın onun sərbəst inkişafına mane olduğunu anlamağa kömək edir.

Tipik səhv

Şairin bioqrafiyasındakı hər kədərli hadisəni “Heydərbabaya salam”ın məzmunu sayma. Nakam sevgi motivini “Dəli Pəri” kimi əsərlərlə əlaqələndir. Beşmisralı bəndi də avtomatik müxəmməs adlandırma: burada əsərin janrı poemadır.