Ədəbiyyat, Dünya ədəbiyyatından seçmələr
Aytmatov yaradıcılığında insan və yaddaş: Yedigeyin seçimi
Yedigeyi, Sabitcanı və leytenantı bir-birindən ayırmağı, Ana-Beyitin və manqurtluğun mənasını izah etməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Bozqırda bir qoca dəvəsinə minib gedir, arxasınca dostunun cənazəsi gətirilir. Aytmatovun “Gün var əsrə bərabər” romanının əsas hadisəsi bu dəfn səfəridir: Boranlı Yedigey dostu Qazanqapı onun özünün istədiyi yerdə, Ana-Beyit qəbiristanlığında torpağa tapşırmaq istəyir. Amma yol çəpərlə kəsilib, içəri buraxmırlar.
Romanın içində daha qədim bir hekayə də gizlənib. Yaddaşı zorla əlindən alınmış insanı manqurt adlandırırlar. Nayman-Ananın oğlu da belə olub: anasını tanımayıb və onu oxla vurub.
Deməli, söhbət təkcə bir dəfndən getmir. Kim keçmişi qoruyur, kim ondan üz döndərir, nə üçün? Bu mövzuda həmin üç sual üzərində düşünəcəksən.
Niyə lazımdır
Bu mövzuda ən çox vaxt itirdiyin yer obrazları qarışdırmaqdır. Hər qəhrəmanın bir cümləlik “kimliyini” yadda saxlasan, variantlardakı yanlış fikri bir baxışda görəcəksən: kimin nə dediyini bilirsənsə, cümləni sahibinə qaytarmaq asandır.
Roman imtahandan sonra da işinə yarayır. Babanın kəndinin adını, nənənin danışdığı hekayələri nə qədər bilirsən? Aytmatov bu sualı sakitcə soruşur və manqurt sözünü kökündən uzaqlaşmanın rəmzinə çevirir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Verilən suallarda Aytmatovun qəhrəman anlayışı və “Gün var əsrə bərabər” romanındakı mənəvi qarşıdurmalar yoxlanılır. Səndən fikri uyğun obraza aid etmək, yanlış mülahizəni seçmək, davranışın səbəbini müəyyənləşdirmək və sadə insanın taleyinin bədii mənasını izah etmək tələb olunur. Əsas diqqət Yedigey, Sabitcan və leytenantın yaddaşa, dilə, insanlıq borcuna münasibətinə yönəlir.
Qayda
- “Kiçik” insan Aytmatovda gündəlik zəhmətlə yaşayan adi adamdır. Bu ifadə onun mənəvi dəyərinin azlığını bildirmir; şəxsi taleyi vasitəsilə ümumbəşəri qayğılar açılır.
- Yazıçının qəhrəmanları təbii insan kimi təqdim olunur. Onları hazır ideoloji nümunələrə sığdırmaq olmaz; xarakterləri fərdi yaşantı və seçimlərində üzə çıxır.
- Yedigey dostluğa sədaqəti və keçmiş qarşısında məsuliyyəti təmsil edir. Qazanqapın arzusunu gerçəkləşdirmək istəyir, maneələrlə üzləşəndə də mənəvi borcundan əl çəkmir.
- Sabitcan üçün şəxsi rahatlıq və vəzifəsini qorumaq daha əhəmiyyətlidir. Atasının dəfn yeri ilə bağlı etinasızlığı göstərir ki, təhsilli olmaq mənəvi yetkinliyə həmişə təminat vermir.
- Leytenant xidməti qaydanı əsas gətirib yerli adamların istəyini rədd edir. Yedigeylə onun dilində ünsiyyətdən yayınması mənəvi uzaqlaşmanın əlaməti kimi mənalandırılır.
- Ana-Beyit əcdadlarla bağlılığı yaşadan məkandır. Ora yolun kəsilməsi yalnız dəfnə maneə deyil, xalqın keçmişi ilə əlaqəsinin zəiflədilməsi təhlükəsini də ifadə edir.
- Manqurtluq əfsanədə zorla yaddaşdan məhrum edilmə ilə bağlıdır. Romanın müasir həyat xəttində isə kökünə, doğmalarına və milli dəyərlərə yadlaşmanı anlamağa kömək edir.
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Obrazın mənəvi mövqeyi onun keçmişə, insanlara və borca münasibətində üzə çıxır. Yedigey haqqında fikirləri qiymətləndirərkən hər davranışın kimə aid olduğunu və hansı dəyərə əsaslandığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Obrazın qərarını onun məqsədi və həmin qərara səbəb olan hadisə ilə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır. Dəfnə maneə yarananda Yedigeyin və Sabitcanın təkliflərini, bu təkliflərin arxasındakı niyyətləri ayrı nəzərdən keçir.
Öyrənilməli qayda
Bədii qarşılaşdırmada eyni hadisəyə verilən fərqli reaksiyalar obrazların dəyərlərini aydınlaşdırır. Yedigeylə Tansıkbayevin söhbətində dilə, yerli insanlara və keçmişin izlərinə münasibəti bu baxımdan müqayisə et.
Öyrənilməli qayda
Aytmatovun nəsrində “kiçik” insan anlayışı qəhrəmanın mənəvi zəifliyini deyil, cəmiyyətdəki adi mövqeyini bildirir. Belə obrazı təhlil edərkən gündəlik həyatın təsviri ilə müəllifin düşündürdüyü daha geniş məsələlər arasındakı əlaqəni müəyyənləşdir.
Öyrənilməli qayda
Obrazın mənəvi seçimi şəxsi rahatlığı ilə ümumi dəyərlərin qorunması toqquşanda daha aydın görünür. Sabitcanın mövqeyini müəyyənləşdirərkən sözləri ilə yanaşı, hansı məsuliyyəti qəbul etməyə hazır olduğuna da diqqət et.
Öyrənilməli qayda
Aytmatovun insan təsvirində fərdi yaşantılar, təbii davranış və milli köklər mühüm yer tutur. Obrazlara verilən səciyyəni qiymətləndirərkən bu xüsusiyyətlərin insanın mürəkkəb mənəvi aləmini necə açdığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Manqurtluq insanın öz kimliyi və keçmişi ilə bağının qırılmasını ifadə edir. Nayman-Ananın cəhdlərini təhlil edərkən oğlunun ailəsinə və uşaqlığına aid xatirələri canlandırmağa yönələn söz və hərəkətləri seç.
Öyrənilməli qayda
Obrazın səciyyəsi onun çətinlik qarşısında seçdiyi davranışla əsaslandırılır. Yedigeyə aid fikirləri yoxlayarkən mənəvi öhdəliyi yerinə yetirmək cəhdi ilə şəxsi mənafeyi qorumaq niyyətini fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Ədəbi qəhrəmanın insanlara münasibəti onun mənəvi keyfiyyətlərini göstərir. Yedigeyin davranışlarını dəyərləndirərkən başqasının əməyinə verdiyi qiyməti və çətin vəziyyətdə insanlarla necə danışdığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Xarakter obrazın davamlı mənəvi xüsusiyyətlərini, əməl gördüyü işi, nitqin məzmunu isə sözlə bildirdiyi fikir, arzu və xahişləri əhatə edir. Xarakter xəritəsində cümləni onun əsasən hansı cəhəti təqdim etdiyinə görə yerləşdir.
Kimin mövqeyidir?
Fikri oxu və onun kimə aid olduğunu, ya da nəyi bildirdiyini seç.
Nümunələr
“Yedigey qəbiristanlığı qoruya bilmədiyinə görə mənəvi baxımdan məğlubdur” hökmü əsaslıdırmı?
Həllə bax
Həlli: Xeyr. Nəticə onun dəyərini təkbaşına müəyyənləşdirmir. Dostu qarşısında borcunu yerinə yetirmək və yaddaşı qorumaq cəhdi onun mənəvi mövqeyini göstərir.
“Sabitcanın savadı milli dəyərlərə sədaqətinin sübutudur” fikrini qiymətləndir.
Həllə bax
Həlli: Fikir yanlışdır. Obrazı diplomuna görə deyil, seçiminə görə səciyyələndir: o, qəbiristanlıq məsələsində şəxsi mənafeyini üstün tutur.
Ana-Beyitlə bağlı mübahisə adi bir dəfn hadisəsinə hansı əlavə məna verir?
Həllə bax
Həlli: Mübahisə keçmişi yaşatmaqla ona biganə qalmaq arasındakı qarşıdurmanı açır. Beləliklə, fərdi hadisə ümumi mənəvi problemə çevrilir.
Tipik səhv
“Qəbiristanlığa getməyi rəsmi qayda ilə qadağan edən Sabitcandır, çünki o, Yedigeyin əleyhinədir.”
“Rəsmi qadağanı leytenant bildirir. Sabitcan şəxsi rahatlığını üstün tutur, yaddaşı qoruyan isə Yedigeydir.”
Obrazların sözlərini qarışdırma: yaddaşı qorumaq Yedigeyin, şəxsi rahatlığı üstün tutmaq Sabitcanın, rəsmi qadağanı bildirmək leytenantın mövqeyidir. Suala cavab verəndə əvvəl danışanı, sonra onun hərəkətinin səbəbini müəyyənləşdir.
Bir də “kiçik” sözünü zəiflik və ya mənəviyyatsızlıq kimi anlama: Yedigey sadə adamdır, amma mənəvi cəhətdən heç də kiçik deyil.
Özünü yoxla
Aytmatovun qəhrəmanını “təbii insan” kimi təhlil etmək üçün hansı yanaşmanı seçərsən?
Aytmatovun qəhrəmanlarının xarakteri fərdi yaşantı və seçimlərində açılır. “Təbii insan” anlayışı onları hazır ideoloji nümunəyə sığdırmağa imkan vermir.
Leytenantın Yedigeylə onun dilində ünsiyyətdən yayınmasının bədii mənasını hansı fikirlə izah edərsən?
Leytenantın dilə münasibəti mənəvi uzaqlaşmanın əlamətidir. Şəxsi rahatlığı üstün tutmaq Sabitcanın, keçmiş qarşısında məsuliyyət isə Yedigeyin mövqeyini səciyyələndirir.
Ana-Beyitlə manqurtluğun mənasını yaddaş baxımından necə əlaqələndirərsən?
Ana-Beyit əcdadlarla bağlılığı yaşadan məkandır. Manqurtluq isə insanın yaddaşından və köklərindən ayrılması ilə bağlıdır.
Bu mövzunun sınağı
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını oxu.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Çingiz Aytmatov. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 183
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Gün var əsrə bərabər», səh. 186
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Ernest Heminquey. Qoca və dəniz», səh. 170