İnformatika, Kompüter şəbəkələri. İnternet

Axtarış sorğuları və səhifə sayı: təkrar saymadan hesabla

Cədvəldəki səhifə saylarından AND, OR, NOT sorğularının nəticəsini hesablamağı və ortaq səhifələri təkrar saymamağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 3 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: masada açıq notbuk, yanında üzərində iki kəsişən dairə çəkilmiş dəftər, karandaş və çay fincanı.

Axtarış sisteminə bir söz yazırsan, qarşına saymaqla bitməyən səhifələr çıxır. Yanına ikinci sözü əlavə edirsən, siyahı adətən xeyli qısalır. Sistem hər sözə uyğun səhifələri ayrıca tapır, sonra onları sənin sorğuna görə birləşdirir və ya ortaq hissəsini seçir.

Bir səhifədə həm “futbol”, həm də “basketbol” sözü ola bilər. Belə səhifə hər iki sorğunun nəticəsində görünür. Sayları sadəcə toplasan, onu iki dəfə saymış olursan. Bu mövzunun bütün hiyləsi elə həmin ortaq səhifələrdədir.

Niyə lazımdır

Bu bacarıq iki yerdə işinə yarayır. Axtarışda nə istədiyini dəqiq yazmağı öyrənirsən: oxşar sözləri birlikdə axtarırsan, lazımsız sözü isə nəticədən çıxarırsan. İmtahanda da hər şey bir cədvəl və bir neçə düsturla həll olunur.

Çoxluqların bir-birinin üstünə necə düşdüyünü təsəvvür edə bilsən, düsturları əzbərləməyə ehtiyac qalmır. Hansı hissəni iki dəfə saydığını görüb onu özün düzəldirsən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bu mövzunun verilmiş imtahan tapşırıqlarında axtarış sorğularının nəticələrini müqayisə edirsən. Cədvəldəki səhifə saylarından istifadə edərək birləşmiş nəticəni, sorğuların ortaq hissəsini və ya müəyyən sözü daşımayan səhifələrin sayını tapırsan. Əsas bacarıq AND, OR, NOT əməliyyatlarını başa düşmək və eyni səhifəni təkrar saymamaqdır.

Qayda

Nəticə çoxluğu sorğunun şərtini ödəyən səhifələrdən ibarətdir. $A$ , $B$ , $C$ ayrı-ayrı sözlərə uyğun çoxluqları, $n(A)$ isə $A$ çoxluğundakı səhifələrin sayını göstərsin. Hesablamalarda eyni axtarış bazasının nəticələrini müqayisə et.
AND bütün göstərilən şərtlərin birlikdə ödənilməsini tələb edir. $A\cap B$ hər iki sözü saxlayan səhifələrdir; üçüncü sözün də tələb edilməsi nəticəni artıra bilməz.
OR göstərilən şərtlərdən heç olmasa birini ödəyən səhifələri seçir. $A\cup B$ hər iki sözü birlikdə saxlayan səhifələri də əhatə edir.
NOT göstərilən sözü istisna edir. A AND NOT B üçün $n(A\setminus B)=n(A)-n(A\cap B)$ . Burada bütün $B$ səhifələrini deyil, yalnız $A$ ilə ortaq olanları çıxırsan.
İki çoxluq üçün $n(A\cup B)=n(A)+n(B)-n(A\cap B)$ . Ortaq hissəni axtarırsansa, $n(A\cap B)=n(A)+n(B)-n(A\cup B)$ .
Mötərizə sorğunun qruplaşdırılmasını göstərir. $(A\cup B)\cap C=(A\cap C)\cup(B\cap C)$ . Bu iki hissənin kəsişməsi $A\cap B\cap C$ olduğundan onu cəmdən bir dəfə çıx.
Üç çoxluq üçün $n(A\cup B\cup C)=n(A)+n(B)+n(C)-n(A\cap B)-n(A\cap C)-n(B\cap C)+n(A\cap B\cap C)$ . Üçlü kəsişmə hər cüt kəsişmənin daxilindədir; onu ayrıca verilmiş əlavə səhifələr kimi düşünmə.

Tapşırıqlarda işlənən düsturlar

Öyrənilməli düstur

|A\cup B|=|A|+|B|-|A\cap B|

$A$ və $B$ ortaq açar sözlə məhdudlaşdırılmış iki sorğunun səhifə çoxluqlarıdır; $|X|$ səhifə sayını, $\cup$ OR, $\cap$ isə AND əməlini göstərir. İki nəticəni birləşdirərkən ortaq səhifələri təkrar saymamaq üçün onların sayını cəmdən çıx.

Öyrənilməli düstur

|A\cap B|=|A|+|B|-|A\cup B|

$A$ və $B$ üçüncü açar sözü də tələb edən iki sorğunun nəticələridir; $|X|$ çoxluqdakı səhifələrin sayıdır. AND ilə alınan ortaq hissəni hesablamaq üçün ayrı nəticələrin cəmindən OR ilə alınan birləşmənin sayını çıx.

Öyrənilməli düstur

|B\cap C|=|A\cup B|+|C|-|A\cap C|+|A\cap B\cap C|-|A\cup B\cup C|

$A$ , $B$ , $C$ cədvəldəki ilk üç açar sözün səhifə çoxluqlarıdır; $|X|$ səhifə sayıdır, $\cap$ AND, $\cup$ OR deməkdir. İkinci və üçüncü çoxluğun ortaq hissəsini taparkən üçlü kəsişməni də nəzərə al ki, təkrar sayılma düzgün aradan qaldırılsın.

Öyrənilməli düstur

\begin{gathered}q=|C|-|A\cap C|-|B\cap C|+|A\cap B\cap C|\\|A\setminus B|=|A\cup B\cup C|-|B|-q\end{gathered}

$A$ , $B$ , $C$ ilk üç açar sözün səhifə çoxluqlarıdır; $|X|$ səhifə sayını, $\cap$ AND, $\cup$ OR əməlini, $q$ yalnız üçüncü sözü saxlayan səhifələrin sayını bildirir. Birinci sözü saxlayıb ikinci sözü saxlamayan səhifələri tapmaq üçün ümumi birləşmədən $B$ çoxluğunun və yalnız $C$ -yə aid hissənin saylarını çıx.

Öyrənilməli düstur

|A|=|A\cup B|-|B|+|A\cap B|

$A$ və $B$ üçüncü açar sözlə məhdudlaşdırılan iki sorğunun səhifə çoxluqlarıdır; $|X|$ səhifə sayını, $\cup$ OR, $\cap$ AND əməlini bildirir. Birləşmədən məlum çoxluğun sayını çıxanda ortaq səhifələr də silindiyindən axtarılan çoxluğun sayını tapmaq üçün həmin səhifələrin sayını yenidən əlavə et.

Özün hesabla

Hər sorğu üçün səhifə sayını tap və cavabını yaz. Sonra həllinə bax.

Nümunələr

“Kitab” üzrə

280

, “jurnal” üzrə

190

, hər ikisi üzrə

60

səhifə tapılıb. Kitab OR jurnal neçə nəticə verər? Sayları topla, təkrar sayılmış hissəni çıx:

280+190-60=410

səhifə.

“Xəritə AND səyahət” üçün $210$ , “bilet AND səyahət” üçün $160$ , hər üç söz üçün $50$ nəticə var. “(Xəritə OR bilet) AND səyahət” sorğusunu hesabla. Səyahət şərtini ödəyən iki qrupu birləşdir: $210+160-50=320$ səhifə.

Üç sözün ayrı-ayrı nəticələri $240$ , $180$ , $160$ ; cüt kəsişmələri $70$ , $50$ , $40$ ; üçlü kəsişməsi $20$ səhifədir. Ən azı bir sözün olduğu neçə səhifə var? Düstura görə $240+180+160-70-50-40+20=440$ . Birinci sözün olub ikinci sözün olmadığı səhifələr isə $240-70=170$ olar.

“Telefon OR planşet” sorğusu

520

, “planşet” sorğusu

310

, “telefon AND planşet” sorğusu

140

səhifə verib. “Telefon” sorğusu neçə səhifə verər?

Həllə bax

Birləşmədən planşet səhifələrini çıx: $520-310=210$ . Bunlar planşet sözü olmayan, yalnız telefon sözü olan səhifələrdir.
Ortaq $140$ səhifədə də telefon sözü var, amma onları planşetlə birlikdə çıxdın. Geri əlavə et: $210+140=350$ .
Yoxla: $350+310-140=520$ , sorğunun nəticəsi ilə üst-üstə düşür.

$350$ səhifə

Tipik səhv

“Kitab OR jurnal”: $280+190=470$ səhifə.

“Kitab OR jurnal”: $280+190-60=410$ səhifə.

OR sorğusunda sayları sadəcə toplasan, ortaq səhifələri iki dəfə sayarsan. Üç çoxluqda da cüt kəsişmələri çıxıb üçlü kəsişməni qaytarmasan, cavab azalacaq.

Hər addımda hansı səhifələri saydığını müəyyən et. Yoxlama üçün unutma: kəsişmənin sayı iştirak edən heç bir çoxluğun sayından böyük ola bilməz.

Özünü yoxla

Eyni axtarış bazasında yalnız “ulduz” sözünü saxlayan $75$ , yalnız “planet” sözünü saxlayan $45$ , hər iki sözü saxlayan $30$ səhifə var. “Ulduz OR planet” sorğusu neçə səhifə verər?

Eyni axtarış bazasında “rəsm” sorğusu $460$ , “heykəl” sorğusu $310$ , “rəsm OR heykəl” sorğusu $650$ səhifə verib. “Rəsm AND NOT heykəl” sorğusunun səhifə sayını tap.

Eyni axtarış bazasında “robot AND layihə” sorğusu $180$ , “sensor AND layihə” sorğusu $140$ , “(robot OR sensor) AND layihə” sorğusu $265$ səhifə verib. “Robot AND sensor AND layihə” sorğusu neçə səhifə verər?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (Rİ)

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «Şəbəkədə kompüterlərin "ünsiyyəti"», səh. 93
Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «Şəbəkə arxitekturası», səh. 97
Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «Simsiz şəbəkə texnologiyaları», səh. 100
Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «İnternet xidmətləri», səh. 109
Dərslik: İnformatika, 11-ci sinif, «Axtarış sistemləri», səh. 29
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Kompüter şəbəkələri və onların təsnifatı», səh. 131
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Şəbəkə avadanlıqları», səh. 135
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Kompüterin lokal şəbəkəyə qoşulması», səh. 140
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Kompüterin fiziki olaraq İnternetə bağlanması», səh. 148
Dərslik: İnformatika, 10-cu sinif, «Əməliyyat sisteminin köməyi ilə İnternetə qoşulma», səh. 152
Dərslik: İnformatika, 9-cu sinif, «Şəbəkə topologiyaları», səh. 111
Dərslik: İnformatika, 9-cu sinif, «İnternetdə ünvanlama», səh. 130
Dərslik: İnformatika, 8-ci sinif, «Kompüter şəbəkələri», səh. 98
Dərslik: İnformatika, 8-ci sinif, «İnternet xidmətləri», səh. 101
Dərslik: İnformatika, 7-ci sinif, «İnternetə necə bağlanmalı», səh. 84
Dərslik: İnformatika, 7-ci sinif, «Faylların elektron poçtla göndərilməsi», səh. 87
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Dünya hörümçək torunda gəzişmə», səh. 77
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «İnternetdə axtarış», səh. 79
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Elektron poçt», səh. 82