İnformatika, Alqoritm

Alqoritmlər və blok-sxemlər: dövrü və şərti addım-addım izlə

Blok-sxemi addım-addım izləyib çıxışı, dövrün neçə dəfə işlədiyini və lazım olan girişi tapmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: qaz sobasının üstündə buxarı çıxan çaydan, yanında masada şüşə çaynik, iki stəkan və qənd qabı.

Çay dəmləmək üçün nə edirsən? Çaydana su tökürsən, onu ocağa qoyursan, su qaynayana qədər gözləyirsən, sonra suyu çaynikə tökürsən. Hər şey sıra ilə gedir.

Bu sadə işin içində bir yoxlama da var: "su qaynadı?" Cavab "yox"dursa, yenə gözləyirsən. Bu, dövrdür. "Şəkər istəyirsən?" sualı isə yolu ikiyə ayırır. Bu da budaqlanmadır.

Kompüterə isə "bir az şəkər at" deyə bilməzsən: "bir az" hər kəs üçün başqa şeydir. Ona hər addım dəqiq yazılmalıdır. Blok-sxem də elə bu addımların şəklidir.

Niyə lazımdır

İstənilən proqram bu üç parçadan qurulur: sıra ilə gedən əmrlər, şərtlə seçim və təkrar. Blok-sxemi addım-addım izləməklə bu alqoritmlərin verilmiş giriş üçün gedişini və çıxışını müəyyən edə bilərsən.

İmtahanda bu mövzu çox vaxt diqqət yoxlamasıdır. Hesablama asandır, çətini isə dəyişənin qiymətini düz izləmək və dövrün harada dayandığını tutmaqdır. Kağızda kiçik bir cədvəl çəkib hər addımı yazsan, səhv etmək çətinləşir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda blok-sxemi izləyib çıxış qiymətini, dövrün neçə dəfə işlədiyini və verilmiş nəticəyə uyğun girişin ən kiçik və ya ən böyük qiymətini tapırsan. Həmçinin şərtə uyğun ədədləri saymaq, cəm və hasil hesablamaq, təsvir edilmiş proses üçün blok-sxem qurmaq tələb olunur. Bunları həll etmək üçün alqoritmin xassələrini, növlərini və blokların vəzifəsini bilməlisən.

Qayda

Alqoritm məqsədə aparan, icraçıya uyğun göstərişlərin sonlu ardıcıllığıdır.
Müəyyənlik göstərişin yalnız bir mənada anlaşılmasıdır; qeyri-dəqiq əmr bu xassəni pozur.
Diskretlik həllin ayrı-ayrı sadə addımlara bölünməsidir.
Kütləvilik eyni həll qaydasının uyğun girişlərin müxtəlif qiymətlərinə tətbiq olunmasıdır.
Sonluluq icranın sonlu addımla dayanması, nəticəlilik isə tələb olunan nəticənin əldə edilməsidir.
Xətti alqoritmdə əmrlər sıra ilə işləyir. Budaqlanan alqoritmdə şərt icra yolunu seçir. Dövri alqoritmdə müəyyən əmrlər təkrarlanır.
Tam budaqlanmada hər iki hal üçün əməl göstərilir. Natamam formada şərt yanlış olduqda həmin əməl ötürülür, icra davam edir.
Blok-sxemdə oval başlanğıcı və sonu, paraleloqram girişi və çıxışı, düzbucaqlı əməli, romb şərti göstərir. Oxlar icranın istiqamətini bildirir. Rombdan şərtin cavabına uyğun çıxışı izlə.
Mənimsətmə dəyişənin qiymətini yeniləyir: $x=x+2$ yazılışı əvvəlki qiymətin üzərinə iki əlavə edir. Sonrakı əməl artıq yeni qiymətdən istifadə edir.
Dövrün gövdəsi təkrarlanan əmrlərdir. Şərt əvvəl yoxlanırsa, gövdə heç işləməyə də bilər. Təkrar sayı veriləndə gövdəni həmin sayda icra et.
Cəm toplayan dəyişəni adətən sıfırdan, hasil toplayanı birdən başlat. Sayğacı yalnız sayılmalı hal baş verdikdə artır.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Şərti əvvəldə yoxlanan dövrün düz müəyyən sayda işləməsi üçün son təkrara girişdə şərt doğru, həmin təkrardan sonra isə yanlış olmalıdır. Hər dövr üçün bu iki tələbdən ilkin qiymətlərin sərhədlərini müəyyən et və natural ədədlər arasından uyğun ən böyük qiymətləri seç.

Öyrənilməli qayda

Dövrün gövdəsi yalnız giriş şərti doğru olduqda işləyir; dəyişənlərin yenilənməsi isə blokların sırasına uyğun aparılır. Hər təkrarda əvvəlcə cari əlavə olunan qiymətlə hesabla, sonra onun növbəti qiymətini müəyyən et və müqayisə şərtini yenidən yoxla.

Öyrənilməli qayda

Dövrlə cəm hesablayarkən cəmləyicini sıfırdan, ardıcıl vuruqların hasilini saxlayan dəyişəni isə birdən başlatmaq olar. Hər təkrarda hasili növbəti vuruqla yenilə, onun tərsini cəmləyiciyə əlavə et və sonuncu həddin də emal olunmasını təmin et.

Öyrənilməli qayda

Xətti alqoritmdə hər hesablama özündən əvvəlki addımların verdiyi qiymətlərlə aparılır. Girişdəki qiyməti ayrıca hərflə işarələ, ardıcıl əvəzləmələrlə çıxışı həmin hərflə ifadə et və verilmiş nəticəyə bərabərləşdirərək mümkün girişləri tap.

Öyrənilməli qayda

Hər təkrarda sabit qədər artan dəyişənin ümumi artımı təkrarların sayı ilə bir addımdakı artımın hasilidir. Tələb olunan çıxışdan təkrar sayını tap, sonra son təkrara icazə verən və növbəti təkrarı dayandıran şərtlərlə girişin sərhədlərini müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

Ardıcıl qiymətləri müqayisə edən dövrdə əvvəlki qiymət yadda saxlanılır; müqayisədən sonra bu yaddaş hər dəfə yenilənməlidir. Artım baş verdikdə sayğacı bir vahid artır və müsbət fərqi cəmləyiciyə əlavə et, digər hallarda bu iki göstəricini dəyişmə.

Öyrənilməli qayda

Dövrün təkrar sayı çıxış dəyişəninin hər addımda necə dəyişməsindən müəyyən edilə bilər. Giriş üçün sərhəd qurarkən cəmin son təkrardan əvvəlki qiymətinin dövrə daxil olmağa, sonrakı qiymətinin isə dayanmağa səbəb olduğunu nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Dövrdə mənimsətmələr ardıcıl yerinə yetirilir və hər əməliyyat həmin anda qüvvədə olan qiymətlərdən istifadə edir. Birinci dəyişəni hesablayarkən ikinci dəyişənin hələ yenilənmədiyini nəzərə al; dövr bitdikdə isə çıxış ifadəsini son qiymətlərlə hesabla.

Öyrənilməli qayda

Şərtə uyğun halları sayan alqoritmdə sayğac sıfırdan başlanır və yalnız uyğun hal tapıldıqda bir vahid artırılır. Hər tam qiymət üçün hasili yoxla: müsbət hasil almaq üçün vuruqlar eyni işarəli olmalı, heç biri sıfır olmamalıdır.

Öyrənilməli qayda

Dövrün bir təkrarında əvvəlki nəticə növbəti hesablamanın başlanğıc qiyməti kimi işlənir. Nəticəni cari giriş qiyməti ilə yenilə, bundan sonra giriş qiymətini azalt və növbəti təkrara keçməzdən əvvəl şərtin hələ doğru olduğunu yoxla.

Öyrənilməli qayda

Ardıcıl artan miqdarları toplamaq üçün dövrdə cari miqdar, ümumi cəm və təkrar sayğacı saxlanılır. Cəm hədəfə çatanda və ya onu keçəndə təkrarı dayandır; yalnız dəqiq bərabərlik bütün yükün tələb edilən qayda ilə daşına bildiyini göstərir.

Öyrənilməli qayda

Sayğac sıfırdan başlayıb hər təkrarda bir vahid artırılırsa, onun son qiyməti dövrün neçə dəfə işlədiyini göstərir. İlkin dəyişəni ayrıca işarələ və yenilənmə qaydasını ardıcıl tətbiq et: son təkrardan əvvəl davam şərti doğru, ondan sonra isə yanlış olmalıdır.

Öyrənilməli qayda

Şərti əvvəl yoxlanan dövrdə hər təkrardan qabaq dəyişənin cari qiyməti ilə davam şərti yoxlanır. Ədəddən hər dəfə iki çıxılması onun cütlüyünü dəyişmir; sonrakı budağın seçilməsini müəyyənləşdirmək üçün dövrün dayandığı qiyməti nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Ardıcıl mərhələlərin nəticələrini toplamaq üçün cəmi sıfırdan başlat və hər təkrarda cari mərhələnin qiymətini ona əlavə et. Cari qiyməti cəmlədikdən sonra növbəti mərhələnin qiymətini hesabla və sayğacı artır; dövr tələb olunan mərhələ sayını əhatə etməlidir.

Öyrənilməli qayda

Ardıcıl verilənlərdə ilk azalmanı axtararkən əvvəlki qiyməti yadda saxla və yeni qiymətlə müqayisəni onu yeniləməzdən qabaq apar. Azalmanın mövqeyini və müsbət fərqini yalnız ilk aşkarlanmada yadda saxla, sonrakı verilənləri də oxu; ayrıca göstərici azalmanın tapılıb-tapılmadığını bildirsin.

Dövrü özün izlə

Hər sxemi kağızda addım-addım izlə və cavabı yaz. Dəyişənin hər qiymətini qeyd etməyi unutma.

Nümunələr

x=4

verilib. Əgər

x>6

olarsa,

x=x-1

, əks halda

x=3\times x

yerinə yetirilir. Çıxış nədir? Şərt yanlışdır, buna görə ikinci budaq işləyir:

x=12

Natural $a$ üçün $a<20$ olduqca əvvəl “Salam” çıxarılır, sonra $a=a+4$ hesablanır. Mətnin üç dəfə çıxması üçün ən böyük giriş nədir? Üçüncü icraya girişdə $a+8<20$ , dördüncü yoxlamada isə $a+12\ge20$ olmalıdır. Deməli, $8\le a<12$ ; ən böyük qiymət $11$ -dir.

İlk $n$ müsbət cüt ədədin cəmini hesabla. Sxemin gedişi: başlanğıc → $n$ daxil et → $S=0$ , $i=1$ → $i\le n$ ? Hə: $S=S+2\times i$ , sonra $i=i+1$ və şərtə qayıt. Yox: $S$ çıxar → son. $n=4$ üçün cəm ardıcıl $2,6,12,20$ olur.

Tipik səhv

$a=8$ ; $a<20$ olduqca $a=a+4$ . Yoxlamalar: $8, 12, 16, 20$ ; dörd yoxlama var, deməli gövdə 4 dəfə işləyir.

$8<20$ , $12<20$ , $16<20$ doğrudur, gövdə 3 dəfə işləyir. $20<20$ yanlışdır: bu, dövrdən çıxış yoxlamasıdır, çıxışda $a=20$ olur.

Son uğurlu şərt yoxlamasını dövrdən çıxış yoxlaması ilə qarışdırma. Dəyişənlərin qiymətlərini hər əmrdən sonra qeyd et, onda yanlış çıxan yoxlama təkrar sayına düşməz.

Girişi axtaranda həm son təkrara daxilolma, həm də növbəti yoxlamada dayanma şərtini yaz; sərhəd halını (burada $a=20$ olduqda $20<20$ yoxlamasını) ayrıca yoxla.

Özünü yoxla

Blok-sxemdə $x>8$ şərtini yoxlamaq üçün hansı blokdan istifadə etməlisən?

Əvvəlcə $x=2$ , $y=5$ verilir. Ardıcıl olaraq $x=x+y$ , sonra $y=x-y$ yerinə yetirilir. Sonda $y$ neçə olar?

Başlanğıcda $a=14$ verilir. Şərti əvvəldə yoxlanan dövrdə $a\ge5$ olduqca $a=a-3$ yerinə yetirilir. Dövrün gövdəsi neçə dəfə işləyər?

Bu mövzu üzrə sınaqdan keç

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (Rİ)

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Alqoritmin xassələri», səh. 42
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Alqoritmin növləri», səh. 45
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Dövri alqoritmlər», səh. 48
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Əyləncəli məsələlər», səh. 51